Patrycja Mikuła
|
17 sierpnia 2022
Spis treści

Prawo autorskie cieszy się ostatnio coraz większym zainteresowaniem głównie ze względu na dynamiczny rozwój technologii i dostęp do coraz większej ilości platform internetowych działających na zasadzie licencji. Co jednak dokładnie kryje się pod pojęciem licencji na gruncie ustawy o prawie autorskim?

Czym są prawa autorskie majątkowe?

Charakter funkcjonowania praw autorskich jest określony w Ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Na ogół jednak prawa autorskie w rozumieniu polskich przepisów dzielą się na osobiste i majątkowe, natomiast na potrzeby artykułu nieco szerzej zostaną omówione te drugie.

Prawa majątkowe w kontekście przepisów o prawie autorskim, najprościej ujmując, oznaczają możliwość zarabiania na prawach własności intelektualnej, a co za tym idzie rozporządzania nimi poprzez ich sprzedaż, przekazanie na inny podmiot lub udzielanie licencji na korzystanie z nich.

Czym jest utwór?

Ustawodawca definiuje utwór jako każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. W szczególności są przez to rozumiane dzieła:

  • wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi;

  • plastyczne;

  • fotograficzne;

  • lutnicze;

  • wzornictwa przemysłowego;

  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne;

  • muzyczne i słowno-muzyczne;

  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne;

  • audiowizualne (w tym filmowe).

Co oznacza umowa licencyjna?

Umowa licencyjna to nadanie uprawnień dla licencjobiorcy, który przez określony czas trwania może korzystać z praw autorskich utworu. Powinna być zawarta na piśmie, ponieważ stanowi podstawowe źródło wiedzy o użytkowaniu licencji.

Umowa licencyjna powinna zawierać następujące elementy:

  • określone strony umowy,

  • datę oraz miejsce zawarcia,

  • przedmiot licencji,

  • typ licencji,

  • sprecyzowane pole eksploatacyjne,

  • określenie czy użytkowanie jest płatne czy bezpłatne,

  • ustalenie wynagrodzenia (w przypadku licencji płatnej),

  • oświadczenia stron o wzajemnych obowiązkach i odpowiedzialności,

  • okres obowiązywania umowy i warunki wypowiedzenia.

Główną natomiast różnicą pomiędzy umową licencyjną a zwykłą umową przenoszącą prawa majątkowe jest fakt, iż licencja nie pozbawia twórcy autorskich praw majątkowych. Licencjodawca może w dalszym ciągu będzie mógł korzystać z dzieła.

Umowa licencyjna wyłączna i niewyłączna

Licencja może jednak przybierać różne formy co do przekazywania praw autorskich. Pierwszym typem jest umowa o charakterze wyłącznym. Licencjodawca zobowiązuje się, iż nie będzie udzielał licencji kolejnym podmiotom na danym polu eksploatacji w okresie obowiązywania umowy licencyjnej z aktualnym licencjobiorcą. Umowa licencyjna jednak może przybierać także formę niewyłącznej. W tym przypadku umowa licencyjna pozostawia możliwość dalszego udzielania licencji wielu podmiotom.

Upoważnienia licencjobiorcy w zakresie korzystania z dzieła

Licencja nie pozbawia twórcy prawa do korzystania z własnego dzieła i czerpania korzyści majątkowych. Autor utworu może ustalać warunki korzystania z praw autorskich udzielać licencji wielu podmiotom, chyba że została zawarta umowa licencji wyłącznej.

Natomiast to licencjobiorca nie ma prawa udzielać dalszych licencji innym podmiotom bez względu na charakter umowy.

Ustawodawca pozostawia jednak możliwość kształtowania tej reguły, co oznacza, iżstrony mogą postanowić inaczej. Jeśli licencjodawca zezwala na udzielenie dalszych licencji przez licencjobiorcę kolejnym podmiotom, dochodzi wtedy do sublicencji. Do tego działania wymagana jest jednak wyraźna zgoda pierwotnego autora utworu.

W zakresie umowy sublicencyjnej powinny zostać ujęte podobne elementy, co w przypadku zawierania licencji. Ważne jest jednak wskazanie pierwotnej umowy licencyjnej, na której sublicencja jest oparta. Ponadto, co do zasady sublicencja wygaśnie najpóźniej w momencie wygaśnięcia umowy licencyjnej, z która jest powiązana.

Czas trwania i wypowiedzenie umowy licencyjnej

Ustawodawca określił, że umowa licencyjna może być udzielona na czas oznaczony oraz nieoznaczony. Zgodnie z art. 66. 1. Ustawy o Prawie autorskim czas trwania umowy licencyjnej należy rozpatrywać w okresie nadania uprawnień do korzystania z utworu w pięciu lat na terytorium państwa, w którym licencjobiorca ma swoją siedzibę (chyba że w umowie postanowiono inaczej). Po upływie tego terminu, prawo uzyskane na podstawie umowy licencyjnej wygasa.

Co więcej, licencję udzieloną na okres dłuższy niż pięć lat uważa się, po upływie tego okresu, za udzieloną na czas nieoznaczony. Natomiast z kolei art. 68 ustawy ustanawia warunki wypowiedzenia umowy licencyjnej. Jeśli bowiem licencja została udzielona na czas nieoznaczony, twórca może ją wypowiedzieć w wyznaczonych zgodnie z umową terminach, natomiast jeśli takie nie zostały określone, za ostateczny termin wypowiedzenia umowy uznaje się koniec roku kalendarzowego.

Przykładem może być korzystanie z licencji antywirusa – najczęściej przy rezygnacji z użytkowania licencji, musimy opłacać ją do końca roku. Dopiero od stycznia kolejnego roku licencja wygasa i nie jesteśmy obciążeni kolejnymi kosztami.

Ograniczenia wypowiedzenia umów licencyjnych

W przypadku umowy udzielonej na czas określony twórca wciąż ma prawo do wypowiedzenia licencji, co stwarza jednak potencjalne zagrożenia dla użytkownika licencji. Przykładowo dla przedsiębiorstwa, które korzysta z licencjonowania oprogramowania. W takim wypadku korzystniejszym rozwiązaniem może okazać się trwałe wykupienia praw majątkowych do utworu.

Ciekawym przypadkiem jest jednak funkcjonowanie tzw. licencji wieczystej. Choć przepisy nie definiują jej wprost, to bywa ona stosowana w praktyce zawierania umów licencyjnych. Zwykle taka licencja jest udzielana bez ograniczenia czasowego i warunków wypowiedzenia na takie utwory jak programy, systemy operacyjne czy wyszukiwarki. Założeniem takiego rozwiązania jest zagwarantowanie trwania i ciągłego korzystania. Natomiast zgodnie z założeniami ustawy, obie strony zawsze mają możliwość wypowiedzenia licencji (art. 68), a zatem licencjodawca, który nie ureguluje warunków wypowiedzenia, powinien mimo wszystko liczyć się z ryzykiem wypowiedzenia umowy przez licencjobiorcę.

Wymogi co do formy umowy

Co do zasady strony mają możliwość swobodnego kształtowania umów w granicach prawa, natomiast w przypadku umowy licencyjnej wyłącznej ustawodawca nakłada wymóg zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności. Warto jednak zachować pisemną formę umowy, nawet w przypadku umowy niewyłącznej.

Prawo twórcy do wynagrodzenia

Umowa może mieć charakter niedopłaty, natomiast jeśli nie zostało to ściśle określone w umowie, co do zasady przyjmuje się, iż twórca powinien otrzymać wynagrodzenie. Warunki wynagrodzenia powinny zatem być określone w umowie.

Ponadto, jeśli umowa nie stanowi inaczej, to licencjodawcy przysługuje również odrębne wynagrodzenie za korzystanie z utworu na każdym odrębnym polu eksploatacji.

Pola eksploatacji umowy licencyjnej

Wskazanie pól eksploatacyjnych to inaczej określenie sposobów wykorzystania utworu. Zakres korzystania z praw autorskich na podstawie licencji powinien zostać określony sposób wykorzystywania utworu, czyli pól eksploatacyjnych. Zdefiniowanie zakresu pól eksploatacyjnych musi być wyraźne i dotyczyć tylko pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia.

Ustawodawca nakłada obowiązek dokładnego określenia pól eksploatacyjnych w umowie licencyjnej. Przykłady zostały wymienione w art. 50 ustawy, jednocześnie ze wskazaniem, że odrębne pola eksploatacji występują w szczególności:

1) w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;

2) w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy;

3) w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.

Przykładowo może być to obrót utworem w Internecie jak publikacja licencjonowanego zdjęcia na stronie, wykorzystanie zakupionego tekstu na blogu czy udostępnienie filmu na platformach streamingowych.

Najczęstszym jednak problemem podczas zawierania umowy jest poprawne wskazanie pól eksploatacyjnych. Nieuwzględnienie lub zbyt ogólne określenie pól eksploatacyjnych w umowie może budzić wątpliwości licencjobiorcy w korzystaniu z praw i prowadzić do nadużywania wykorzystania utworu. Rolą twórcy powinno być dokładne, a także precyzyjne określenie zakresu sposobu użytkowania licencji.

Czasem jednak jest niemożliwe ich dokładne określenie. Na przykład kiedy w momencie zawarcia licencji, dane pola eksploatacji jeszcze nie istniały, co występuje w wyniku szybkiego postępu technologii czy rozwoju Internetu.

Kluczowy jest art. 41 ustawy, który stanowi, że licencja lub umowa przenosząca autorskie prawa majątkowe musi zawierać zapis, mówiący o tym, jakich pól eksploatacji dotyczy. Jednak po powstaniu nowych sposobów eksploatacji utworów, twórca nie może bez ważnego powodu odmówić udzielenia zezwolenia na korzystanie z tego utworu w ramach utworu audiowizualnego lub utworu zbiorowego na polach eksploatacji nieznanych w chwili zawarcia umowy.

W momencie pojawienia się nowych pól autor powinien zatem sporządzić aneks do umowy licencyjnej, w której dokładnie określa zakres nowych pól. Najlepszym zobrazowaniem tego problemu jest wspomniany wcześniej już Internet. Przykładowo twórca, który tworzy filmy w związku z pojawianiem się coraz większej ilości narzędzi internetowych, może określić w aneksie do umowy licencyjnej na jakie konkretne użytkowanie utworu się zgadza – czyli może wyrazić zgodę na udostępnienie filmu w ramach licencji w serwisie X, natomiast ograniczyć pozwolenie na korzystanie w serwisie Y.

Przykłady wykorzystania umowy licencyjnej

Co jednak konkretnie można objąć umową licencyjną? W świetle przepisów tak naprawdę będzie to każdy utwór, który wchodzi w zakres katalogu przedmiotów prawa autorskiego (art. 1.).

Klasycznym przykładem zastosowania umowy licencyjnej jest uwarunkowanie wykorzystywania fotografii. Pól eksploatacyjnych może być wiele, jednak w obecnych czasach najpopularniejszym jest Internet. Udostępnianie zdjęć przez licencjobiorcę w sieci jest stosunkowo proste. W taki sposób każdy użytkownik może mieć dostęp do zdjęć – w sposób odpłatny bądź darmowy (w zależności od warunków licencjonowania).

Podobnie, narzędzie umowy licencyjnej można wykorzystać w przypadku rozpowszechniania filmów czy muzyki. Na tej zasadzie funkcjonują platformy jak Netflix czy Spotify, podpisując z twórcami warunki wykorzystania autorskich utworów w swoich serwisach. Polem eksploatacyjnym może być także wydanie książki w formie audiobooka, a następnie zarejestrowanie go na nośniku CD.

Bardzo popularne jest także licencjonowanie programów komputerowych. Praktyka wytworzyła kilka rodzajów licencji na oprogramowanie, natomiast w podstawowej formie dzielą się one na OEM oraz BOX. Pierwszy oznacza wykupienie licencji wraz z zakupem sprzętu komputerowego. Przy wymianie sprzętu licencja wygasa. Natomiast drugi rodzaj pozwala na przenoszenie licencji na kolejne sprzęty, pod warunkiem, że ostatecznie będzie zainstalowany tylko na jednym komputerze.

W praktyce zatem zazwyczaj umową licencyjną są objęte utwory artystyczne, kreatywne czy innowacyjne technologicznie. Sposób oraz warunki jak autor będzie zarządzał prawami autorskimi utworu, jest w głównej mierze zależne od niego samego.

Funkcjonowanie umowy licencyjnej w praktyce

Umowa licencyjna jest bardzo często stosowanym rozwiązaniem w praktycznym użytkowaniu prawa autorskiego. Dzięki takiej umowie autor utworu nie traci swoich praw majątkowych, a licencję może udzielać wielu podmiotom.

Wyjątek stanowi jednak sytuacja udzielenia licencji o charakterze wyłącznym, kiedy to w okresie eksploatacji praw autorskich między stronami dochodzi do porozumienia o wyłącznym użytkowania dzieła przez jeden podmiot.

Licencjobiorca nie ma prawa udzielać dalszej licencji osobom trzecim, chyba że nastąpi na to wyraźna zgoda twórcy na sublicencjonowanie.

Prawo zezwala na korzystanie z umowy licencyjnej trwającej pięć lat na terytorium kraju, w którym została udzielona. Jeśli jednak licencja została udzielona na dłuższy termin, niż oznaczono to w ustawie, uznaje się licencję po upływie tego okresu, za udzieloną na czas nieoznaczony.

Natomiast jeżeli w umowie licencyjnej nie zostały zawarte warunki zerwania, to zgodnie z przepisami za ostateczny termin wypowiedzenia umowy uznaje się koniec roku kalendarzowego.

Umowa licencyjna powinna zostać spisana pisemnie, a w przypadku umowy wyłącznej ustawodawca zobowiązuje do spisania jej pod rygorem nieważności. Twórca ma prawo do wynagrodzenia, jednak strony mogą ustalić udzielenie licencji bezpłatnej. Pola eksploatacji użytkowania praw autorskich utworu należy dokładnie oznaczyć w umowie, natomiast mogą dotyczyć tylko one zakresów znanych w momencie udzielenia licencji.



Zaufali nam:


5/5 - (liczba głosów: 1)