Marcin Staniszewski
|
4 października 2022
Spis treści

Rozwój nowych technologii sprawia, że rozpowszechnianie wizerunku stało się łatwiejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Zwłaszcza internet stwarza pole do daleko idących naruszeń. Dlatego na ochronę wizerunku trzeba obecnie spojrzeć kompleksowo i w ujęciu globalnym. W jaki sposób regulowana jest ochrona wizerunku w Polsce, w Unii Europejskiej i na świecie?

Ochrona prawa do wizerunku w polskim prawie

Prawnomaterialna podstawa ochrony wizerunku na gruncie polskiego prawa opiera się przede wszystkim na ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz kodeksie cywilnym. Nie należy zapominać także o RODO, ponieważ wizerunek stanowi daną osobową. Przepisy nie zawierają definicji pojęcia wizerunku, dlatego zarówno przedstawiciele judykatury, jak i doktryny chętnie sięgają po słownikowe definicje. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego PWN wizerunkiem jest:

  • czyjaś podobizna na rysunku, obrazie, zdjęciu;

  • sposób, w jaki dana osoba jest postrzegana lub przedstawiana.

W kontekście prawa do wizerunku do naruszenia może dojść na obu tych płaszczyznach. Warto jednak pamiętać, że w każdym przypadku musi być możliwe zidentyfikowanie osoby, której prawo zostało naruszone. Uwidocznienie na zdjęciu jedynie niewyróżniającego się fragmentu ciała osoby nie będzie rodziło roszczeń odszkodowawczych.

W doktrynie1 wymienia się kilka różnych wytworów niematerialnych, które są objęte pojęciem wizerunku w rozumieniu przepisów:

  • wizerunek plastyczny – wszelkie dwuwymiarowe odwzorowania jak fotografia, rysunek, film lub karykatura;

  • wizerunek audialny – głos człowieka (przez niektórych traktowany jako odrębne dobro osobiste!);

  • maska artystyczna – środki użyte do oddania cech cudzej postaci;

  • wizerunek piśmienniczy – odwzorowanie w utworze literackim realnej postaci;

  • body art – sztuka zdobienia ciała np. tatuażem lub kolczykami, która powoduje trwałe zmiany w wyglądzie.

Każdy z tych aspektów może być rozpatrywany jako prawo do wizerunku. Warto pamiętać, że wizerunek został wprost wymieniony w art. 23 k.c. jako dobro osobiste. Naruszenie go może więc rodzić roszczenia na gruncie art. 24 k.c.

Jakie przepisy regulują naruszenie prawa do wizerunku?

Zgodnie z art. 81 ust. 1 ustawy o prawach autorskich rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Taka zgoda może być wyrażona w dowolnej formie, równie ustnie. Warto jednak rozważyć wybór kanału, który pozwala na utrwalanie dowodu w kontekście ewentualnego sporu.

Wymóg zgody nie obowiązuje w sytuacji, kiedy osoba, której wizerunek został utrwalony, otrzymała zapłatę za pozowanie, chyba że strony umówiły się inaczej ( w tej sytuacji zgoda jest domniemana). Takie zastrzeżenia mają duże znaczenie w umowach z branży kreatywnej, modowej lub sportowej, gdzie sesje fotograficzne stanowią stały element kampanii marketingowych.

Artykuł 81 ust. 2 ustawy o prawach autorskich przewiduje również dwie sytuacje, kiedy można rozpowszechniać wizerunek bez względu na udzieloną zgodę. Dotyczy to wizerunku:

  • osoby powszechnie znanej, jeżeli wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych zawodowych;

  • osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza.

W tych przypadkach nie ma znaczenia fakt, że daną osobę da się zidentyfikować spośród większego grona.

W orzecznictwie zwraca się uwagę, że rozpowszechnianie musi polegać na udostępnieniu wizerunku bliżej nieokreślonemu i nieograniczonemu kręgowi adresatów bez względu na wykorzystane medium (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 19 kwietnia 2016 r., sygn. I ACa 1826/15). Dlatego naruszeniem nie będzie np. wywieszenie zdjęcia pracownika w pomieszczeniu socjalnym, dostępnym wyłącznie dla osób zatrudnionych.

Jakie roszczenia przysługują w przypadku naruszenia prawa do wizerunku?

Polski ustawodawca na płaszczyźnie procesowej zrównał naruszenie prawa do wizerunku z naruszeniem innych praw autorskich osobistych. Z tego względu katalog żądań określa art. 78 ust. 1 w zw. z art. 83 ustawy o prawach autorskich. Osoba, której prawo zostało naruszone, może się domagać:

  • zaniechania działania;

  • dopełnienia czynności zmierzających do usunięcia skutków, w szczególności poprzez złożenie oświadczenia;

  • zadośćuczynienia w przypadku działania zawinionego;

  • zobowiązania sprawcy do przekazania określonej kwoty na wskazany cel społeczny.

Roszczeń mogą dochodzić również następcy prawni twórcy w terminie 20 lat od jego śmierci.

Żądania wskazane w kodeksie cywilnym w art. 24 zasadniczo pokrywają się z regulacją ustawy o prawach autorskich. Zgodnie z art. 24 §3 k.c. przepisy kodeksu cywilnego nie uchybiają uprawnieniom przewidzianym w innych przepisach, w tym w prawie autorskim.

Kodeks cywilny wprowadza również możliwość dochodzenia odszkodowania na zasadach ogólnych w przypadku wyrządzenia szkody stosownie do art. 24 §2 k.c. Poszkodowany musi jednak wykazać wysokość poniesionej szkody oraz związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy działaniem naruszyciela a powstaniem uszczerbku.

Naruszenie prawa do wizerunku a odpowiedzialność karna

Niezależnie od cywilno-prawnego aspektu ochrony wizerunku, ustawodawca przewidział również sankcję karną za rozpowszechnianie, a w niektórych przypadkach samo nawet utrwalanie obrazu innej osoby.

Zgodnie z art. 190a §2 karze pozbawienia wolności podlega sprawca, który, podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek, inne jej dane osobowe lub inne dane, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, w celu majątkowej lub osobistej. Kara jest wymierzana w wymiarze od 6 miesięcy do 8 lat, a jeżeli w związku z działaniem zabronionym pokrzywdzony targnął się na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.

Inny sankcjonowany czyn , który narusza prawo do wizerunku, dotyczy utrwalania obrazu nagiej osoby lub osoby w trakcie czynności seksualnej, jeżeli sprawca użył wobec niej przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu albo rozpowszechnia wizerunek bez jej zgody. W tym przypadku kara pozbawienia wolności wynosi od 3 miesięcy do 5 lat.

Ochrona wizerunku w prawie Unii Europejskiej

Ochronę wizerunku należy rozpatrywać również na gruncie RODO, które traktuje go jako jedną z danych osobowych. Do jego przetwarzania niezbędne jest występowanie jednej z formalnych podstaw, np. zgoda, przepis prawa lub uzasadniony interes administratora.

Rozporządzenie unijne posługuje się pojęciem danych biometrycznych (art. 4 pkt 14 RODO). To dane osobowe, które wynikają ze specjalnego przetwarzania technicznego i dotyczą cech fizycznych, fizjologicznych lub behawioralnych osoby fizycznej oraz umożliwiają lub potwierdzają jednoznaczną identyfikację tej osoby, takie jak wizerunek twarzy lub dane daktyloskopijne.

Aby w tym kontekście można mówić o naruszeniu prawa do wizerunku, musi dojść do bezprawnego przetwarzania danych biometrycznych. Może być to np.:

  • rozpowszechnienie przez administratora zdjęcia zamieszczonego na profilu społecznościowym poza krąg wytypowanych odbiorców;

  • utrwalenie wizerunku twarzy przez kamerę znajdującą się w smartfonie lub laptopie w wyniku ataku hakerskiego.

Osoba uprawniona zawsze może wycofać zgodę i prawa tego nie można jej odebrać. Za niewykazanie podstaw do przetwarzania, administrator może ponieść karę finansową w wysokości do 4% obrotu lub do 20 milionów euro. Niezależnie od tego, poszkodowany może samodzielnie dochodzić odszkodowania od administratora na gruncie art. 82 rozporządzenia.

Przetwarzanie danych po wycofaniu zgody wiąże się z ryzykiem wniesienia skargi do Prezesa UODO, a to z kolei – kontrolą działań administratora danych.

Prawo do wizerunku a orzecznictwo TSUE

Tematyka prawa do wizerunku była szeroko omawiana przez TSUE w kontekście publicznego udostępniania zasobów internetowych. Warto zwrócić m.in. uwagę na orzeczenie w sprawie C-466/12 w sprawie Svensson et al. vs Retriever Sverige AB czy C 160-15 w sprawie GS Media BV vs. Sanoma Media, Playboy Enterprises i Britt Geertruidzie. Obie sprawy dotyczyły możliwości naruszenia prawa do wizerunku poprzez umieszczanie w sieci linków do zdjęć przez osoby, które nie są dysponentami danego materiału. Trybunał zwrócił uwagę na następujące reguły:

Po pierwsze, rozpowszechnianie materiałów zawierających wizerunek poprzez linkowanie do niego jest dopuszczalne, jeżeli nie prowadzi do dotarcia do niego przez nowe grupy odbiorców (a tym bardziej odbiorcę nieokreślonego). Trybunał podkreślił, że do publicznego udostępnienia utworu nie ma znaczenia, czy potencjalni odbiorcy kliknęli w link. Istotne jest jedynie, czy mieli taką możliwość oraz:

  • czy do autoryzacji takich działań nie było wymagane zezwolenie podmiotu nadzorującego działanie strony internetowej;

  • czy doszło do ominięcia zabezpieczeń na stronie np. przez eliminację potrzeby logowania do serwisu;

Po drugie, odpowiedzialność za umieszczenie materiału zależy od tego, czy został on rozpowszechniony w celu komercyjnym, czy nie. W pierwszym przypadku osoba udostępniająca dane musi zweryfikować, czy zostały one opublikowane zgodnie z prawem. W przypadku publikacji niekomercyjnej takiego obowiązku nie ma, chyba że publikujący wiedział lub mógł wiedzieć o nielegalnym charakterze materiału.

Z kolei w orzeczeniu w sprawie C-345/17 w sprawie Sergejs Buivids przy udziale Datu valsts inspekcija Trybunał wskazał na fakt, iż filmowanie i rozpowszechnianie wizerunku – bez względu na to, czyj jest to wizerunek – stanowi przetwarzanie danych osobowych i tak powinno być analizowane w kontekście RODO. Brak spełnienia przesłanek uzasadniających takie działanie (np. filmowanie osoby publicznej podczas wystąpienia albo zgody osoby uprawnionej) przesądza o naruszenia prawa do wizerunku.

Tematyka rozpowszechniania praw autorskich i zarządzania nimi została wstępnie uregulowana na poziomie wspólnotowym m.in. w:

  • dyrektywie 2001/29/WE z dnia 22 maja 2001 r., w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym;

  • dyrektywa 2017/1564 z dnia 13 września 2017 r., w sprawie niektórych dozwolonych sposobów korzystania z określonych utworów i innych przedmiotów chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi;

  • dyrektywie 2019/790 z dnia 17 kwietnia 2019 r., w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym.

Należy jednak zapominać, że harmonizacja przepisów nadal nie rozwiązuje wielu problemów i w przypadku sporu konieczne jest skorzystanie z rozbudowanego orzecznictwa TSUE, które pomaga odpowiedzieć na pytanie, czy w konkretnym przypadku doszło do naruszenia prawa do wizerunku.

1 Ślęzak P., Ochrona prawa do wizerunku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2009, Katowice

Ochrona wizerunku na tle międzynarodowym

Każdy porządek prawny w inny sposób reguluje kwestie związane z ochroną praw autorskich i prawem do wizerunku. Państwa tworzące wspólnotę europejską posługują się ujednoliconym systemem orzecznictwa, a także aktami prawa Unii Europejskiej. Odpowiedź na pytanie o zakres ochrony w państwie trzecim nie jest jednak taka prosta i wymaga dobrej znajomości prawa obcego.

Dla przykładu, w prawie tureckim, Industrial Property Code wprost zakazuje rejestracji oznaczenia, które zawiera m.in. cudzy wizerunek. W takiej sytuacji wystarczy sprzeciw ze strony osoby uprawnionej, aby zgłoszenie zostało odrzucone.

Z kolei ustawy Copyright Code oraz Turkish Commercial Code zakazują wykorzystania:

  • oznaczenia;

  • obrazu;

  • dźwięku;

  • rysunku;

  • portretu;

  • fotografii

W tym celu niezbędne jest uzyskanie gody danej osoby albo upływ 10 lat od jej śmierci. Do działań opozycyjnych uprawnieni są również spadkobiercy.

Turecki kodeks cywilny również zakazuje wykorzystania cudzego wizerunku, chyba że publikujący wykaże istnienie jednej z czterech przesłanek:

  • zgodę osoby uprawnionej;

  • istotny interes publiczny;

  • istotną i wyjątkową korzyść;

  • wykonanie uprawnienia gwarantowanego przez prawo.

Podobnie jak w prawie polskim odpowiedzialność naruszyciela obejmuje nie tylko obowiązek zaprzestania naruszania i usunięcie jego skutków, ale także złożenie oświadczenia, a w przypadku wskazania szkody – zapłaty odszkodowania.

Sporów o bezprawne rozpowszechnianie wizerunku pojawia się coraz więcej. Zazwyczaj dotyczą one wykorzystania internetu, jako najbardziej uniwersalnego medium, a zwłaszcza portali społecznościowych, czy serwisu Youtube lub pokrewnych. Wśród szczególnie głośnych batalii sądowych można wymienić Shereen Way vs. CROCS, Brandon Stanton vs DKNY czy Daniel Morel vs. Getty Images and Agence Frence-Presse.

Pytania i odpowiedzi:

W wyroku z dnia 12 czerwca 2015 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie (sygn. VI ACa 1077/14) jednoznacznie wskazał, że taki działanie nie sprawia, że zdjęcie staje się nieczytelne, a zamieszczonej na nim osoby nie można rozpoznać. Nie wyłącza to bezprawności rozpowszechniania wizerunku (ale zamglenie całej twarzy oraz charakterystycznych znaków rozpoznawczych, np. tatuaży, już tak).

Oświadczenie woli zawierające zgodę na utrwalanie wizerunku powinno jednoznacznie określać:

  • okres upoważnienia;

  • dokładne przeznaczenie zdjęcia (ewentualnie ilość jego kopii i miejsce rozpowszechniania);

  • podmiot, który jest uprawniony do rozpowszechniania.

Oświadczenie powinno być własnoręcznie podpisane i wskazywać na datę i miejsce jego złożenia.

Prawa do wizerunku nie można przenieść na inną osobę, ponieważ ma ono charakter osobisty. Wykorzystanie wizerunku polega jedynie na upoważnieniu innego podmiotu do wykorzystania go w określonym celu. Taką zgodę zawsze można cofnąć, choć może się to wiązać z obowiązkiem zapłaty kary umownej, jeżeli taka została przewidziana w umowie.



Zaufali nam:


5/5 - (liczba głosów: 1)