Regulacje prawne dotyczące fanartu - czy jest on legalny?

Fanart, czyli twórczość fanowska, to pojęcie zapożyczone z języka angielskiego, które przybiera formę artystycznego wyrazu inspirowanego dziełami innych twórców. W praktyce manifestuje się ono często poprzez rysunki, grafiki czy ilustracje przedstawiające znane postaci, takie jak Iron Man czy Sherlock Holmes.

W świecie mediów społecznościowych i internetowych forów skupiających entuzjastów filmów, seriali czy książek, fanarty stanowią integralną część fanowskiej kultury. To tutaj artyści amatorzy dzielą się swoimi interpretacjami ulubionych bohaterów, nadając im nowe życie i wymiar. Jednakże, wraz z rosnącą popularnością fanartu, pojawiają się pytania dotyczące jego legalności, zwłaszcza gdy twórcy podejmują próby komercjalizacji swoich dzieł.

Nie bez powodu coraz częściej można natknąć się na sytuacje, w których twórcy fanartu decydują się na próby zarobku poprzez umieszczanie swoich grafik na koszulkach czy gadżetach, które następnie trafiają do sprzedaży. Przykładem tego zjawiska jest obecny trend ubrań zdobionych motywem Barbie, który stał się ostatnio niezwykle popularny. Niemniej jednak pojawia się istotne pytanie dotyczące legalności takiego przedsięwzięcia. Czy tworzenie fanartu na ubraniach i ich późniejsza sprzedaż nie naruszają praw autorskich (np. na podstawie prawa własności przemysłowej)?

Aby rzetelnie ocenić legalność tworzenia oraz wprowadzania fanartu do obiegu, konieczne jest zaznajomienie się z fundamentalnymi pojęciami takimi jak utwór, prawo autorskie czy ochrona praw autorskich. Dodatkowo niezbędne jest rozeznanie w regulacjach dotyczących znaku towarowego oraz przepisach ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, pod kątem tego co może stanowić naruszenie prawa do gatunków twórczości, jesli chodzi o instytucję fan art w związku z prawami autorskimi.

W Polsce obowiązują trzy ustawy, które warto wziąć pod uwagę analizując fanart.

• ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
• ustawa Prawo własności przemysłowej,
• ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Fanart a ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych

Czym są prawa autorskie?

Prawa autorskie mają na celu chronić każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia oraz jego sposobu wyrażenia. Pod tą definicją kryje się pojęcie utworu. Warto mieć na uwadze, że prawa autorskie przysługują twórcy z mocy samej ustawy, nie jest więc konieczne dopełnienie formalności, takich jak np. zarejestrowanie utworu we właściwym urzędzie patentowym.

Zgodnie z art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych „Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chociażby miał postać nieukończoną”. W związku z powyższym należy mieć na uwadze, że ochrona ta przysługuje również utworom, które nie zostały jeszcze skończone. Za przykład może tutaj posłużyć jedno z dzieł Gustava Klimta „Portret Marii Munch”. Choć dzieło było niedokończone, zostało sprzedane za niemałą kwotę i dzisiaj jest jednym z najsłynniejszych obrazów Gustava Klimta.

Ochrona utworu na gruncie praw autorskich

Prawa autorskie dzielimy na prawa autorskie osobiste i majątkowe. Katalog autorskich praw osobistych nie jest zamknięty, ustawodawca wyszczególnił kilka praw takich jak:

• prawo do autorstwa utworu,
• prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo,
• prawo do nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
• prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
• prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Należy mieć na uwadze, że autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a więc nie można się ich zrzec lub zbyć na rzecz osoby trzeciej.

Prawa autorskie majątkowe obejmują natomiast wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Czy fanart jest utworem?

Pod pojęciem fanartu rozumie się twórczość artystyczną, opartą na dziełach innych autorów, tak więc przy tworzeniu fanartu nawiązuje się do czyjejś twórczości.

Fanart w świetle ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych jest utworem zależnym. Utworami zależnymi mogą być opracowania, adaptacje, a także utwory modyfikowane, czy streszczenia. W doktrynie przyjmuje się, że utwór zależny przejmuje elementy posiadające indywidualny i twórczy charakter z cudzego dzieła w stopniu pozwalającym je rozpoznać w utworze zależnym.

Warto nadmienić, że nie każde opracowanie czy wprowadzenie zmian w utworze będzie stanowiło nowy przedmiot praw autorskich. Jest to zależne od charakteru wspomnianych zmian, gdyż jeśli będą one posiadać indywidualny i twórczy charakter, można mówić o opracowaniu/adaptacji/etc. mającej status utworu.

Pojawiają się także próby uznania fanartu, jako utworu inspirowanego. Jednak w przeciwieństwie do utworu zależnego w utworze inspirowanym nie przyjmuje się elementów chronionych na gruncie prawa autorskiego.

Legalność na gruncie ustawy o prawie autorskich i prawach pokrewnych

Zgodnie z art. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych zarówno rozporządzenie, jak i korzystanie z opracowania zależy od zezwolenia twórcy utwory pierwotnego, chyba że autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły.

Warto nadmienić, że udzielenie zezwolenia następuje przez zawarcie umowy pomiędzy twórcą utworu pierwotnego a twórcą dzieła zależnego. Umowa ta ma charakter umowy licencyjnej o charakterze odpłatnym. Wynika to głównie z art. 2 ust. 3 ustawy o prawie autorskich i prawach pokrewnych, gdzie ustawodawca przewidział możliwość cofnięcia zezwolenia, jeżeli w ciągu pięciu lat od jego udzielenia opracowanie nie zostało rozpowszechnione. W tym wypadku wynagrodzenie wypłacone twórcy nie podlega zwrotowi.

Pod pojęciem rozporządzania i korzystania rozumie się m.in. udostępnianie, sprzedaż, użytkowanie, udzielenie licencji. Niedopełnienie obowiązku uzyskania zgody może skutkować bezprawnością korzystania i groźbą roszczeń z tytułu naruszenia.

Istnieje jednak możliwość nieodpłatnego korzystania z rozpowszechnionego utworu. Mowa tutaj o instytucji dozwolonego użytku osobistego. Dozwolony użytek osobisty pozwala osobom fizycznym na korzystanie na własne potrzeby z rozpowszechnionego już chronionego utworu. Rozciąga się on także na osoby pozostające z nami w relacjach rodzinnych i towarzyskich.

Prawnoautorska ochrona postaci fikcyjnych

W kontekście fanartu należy również rozpatrzyć problematykę ochrony postaci fikcyjnych. Postać fikcyjna może być chroniona na gruncie prawa autorskiego w dwojaki sposób.

• Postać fikcyjna jest integralną częścią danego dzieła i jest chroniona razem z całym utworem.
• Postać fikcyjna jest niezależna od utworu. Aby skorzystać z tego sposobu ochrony, postać fikcyjna musi zaistnieć samodzielnie w świadomości odbiorców, musi posiadać pewne niezmienne cechy, musi być oryginalna i rozpoznawalna (np. Myszka Miki, Batman, Kapitan Ameryka, Harry Potter).

Fanart wykorzystujący wizerunek postaci fikcyjnej jest również utworem zależnym, jeśli spełnia wspomniane wyżej przesłanki.

Fanart a prawo własności przemysłowej

Legalność fanartu ocenia się również na gruncie ustawy prawo własności przemysłowej. Najczęściej to właśnie znane postacie fikcyjne – ich nazwy i wizerunki – mogą zostać zarejestrowane jego znak towarowy.

Czym jest znak towarowy?

Znak towarowy, zgodnie z definicją przewidzianą w ustawie prawo własności przemysłowej to „każde oznaczenie umożliwiające odróżnienie towarów jednego przedsiębiorstwa od towarów innego przedsiębiorstwa oraz możliwe do przedstawienia w rejestrze znaków towarowych w sposób pozwalający na ustalenie jednoznacznego i dokładnego przedmiotu udzielonej ochrony.”

Ustawodawca wyróżnił przykładowe znaki towarowe, jednak warto mieć na uwadze, że katalog jest otwarty. Znakiem towarowym może być wyraz, włącznie z nazwiskiem, rysunek, litera, cyfra, kolor, forma przestrzenna, w tym kształt towaru lub opakowania, a także dźwięk.

Prawo ochronne znaku towarowego

Prawo ochronne znaku towarowego uprawnia właściciela do jego wyłącznego używania w sposób zarobkowy lub zawodowy. Prawo to może być wykonane poprzez umieszczenie znaku towarowego na swoich produktach oraz na wprowadzaniu tych produktów do sprzedaży.

Naruszenie prawa ochronnego na znak towarowy może nastąpić w przypadku bezprawnego używania w obrocie gospodarczym:

• znaku identycznego do zarejestrowanego znaku towarowego w odniesieniu do identycznych towarów;
• znaku identycznego lub podobnego do zarejestrowanego znaku towarowego w odniesieniu do towarów identycznych lub podobnych, jeżeli zachodzi ryzyko wprowadzenia odbiorców w błąd, które obejmuje w szczególności ryzyko skojarzenia znaku ze znakiem towarowym zarejestrowanym;
• znaku identycznego lub podobnego do renomowanego znaku towarowego, zarejestrowanego w odniesieniu do jakichkolwiek towarów, jeżeli takie używanie może przynieść używającemu nienależną korzyść lub być szkodliwe dla odróżniającego charakteru bądź renomy znaku wcześniejszego.

Legalność fanartu na gruncie ustawy prawo własności przemysłowej

Znak towarowy udzielany jest na konkretne produkty/usługi, tak więc nie każdy fanart zawierający znak towarowy będzie naruszał prawo ochronne. Tak jak już wspomnieliśmy – jeśli fanart wprowadza w błąd co do jego pochodzenia, narusza prawo do znaku towarowego. Następuje to również w przypadku, gdy fanart służy do zdobywania popularności.

Jako znaki towarowe Unii Europejskiej zarejestrowane zostały np. nazwy i plastyczne przedstawienia następujących postaci: Mickey Mouse, Donald Duck, Hulk, Spider-Man.

Fanart a ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji

Oprócz ochrony na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych i wskazanych w nich sposobów dochodzenia roszczeń, warto wspomnieć, że ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji również przewiduje możliwość zwalczania naruszeń związanych ze znakiem towarowym. Zgodnie z art. 5 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji “Czynem nieuczciwej konkurencji jest takie oznaczenie przedsiębiorstwa, które może wprowadzić klientów w błąd co do jego tożsamości, przez używanie firmy, nazwy, godła, skrótu literowego lub innego charakterystycznego symbolu wcześniej używanego, zgodnie z prawem, do oznaczenia innego przedsiębiorstwa”.

Biorąc pod uwagę powyższe, samowolne i nieodpowiednie wykorzystanie znaku towarowego, może zostać potraktowane jako wprowadzające w błąd co do tożsamości przedsiębiorstwa czy też jako wprowadzająca w błąd reklama.