Anna Maria Sobczak
|
21 sierpnia 2022
Spis treści

W dobie powszechnego dostępu do internetu praktycznie każdy może zostać twórcą w rozumieniu przepisów prawa i dotrzeć do szerokiego grona odbiorców. Często też – bardziej lub mniej świadomie – twórcy w procesie tworzenia wzorują się na już istniejących pracach, opracowaniach i dziełach, co potencjalnie może prowadzić do naruszenia praw osób trzecich. Kiedy możemy mówić o inspiracji, a kiedy twórczość staje się już plagiatem?

Czym jest utwór w rozumieniu prawa autorskiego w polskim prawie?

Przedmiotem ochrony prawnoautorskiej zawsze jest utwór. W rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (zwanej dalej ustawą), utworem będzie każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci.

Do uznania danej kreacji za utwór nie ma znaczenia fakt jego ukończenia, sposób wyrażenia, ani wartość. Istotne jest jedynie, aby opuścił on sferę wyobrażeń twórcy tak, aby można go było uzewnętrznić przynajmniej jednej osobie nawet wtedy, kiedy to uzewnętrznienie ma charakter przejściowy (np. natychmiastowe zniszczenie utworu po prezentacji). Mówimy wtedy o ustaleniu utworu.

O czym trzeba jeszcze pamiętać w kontekście definicji utworu?

  • Utwór może być wyłącznie dziełem człowieka, nigdy maszyny lub zaprogramowanego algorytmu;

  • Poprzez przejaw działalności twórczej rozumie się indywidualny charakter utworu, który odróżnia się od innych, podobnych dzieł. Jest to więc jego rys szczególny, typowy dla danego artysty.

Twórcą może być każdy człowiek i do nadania tego przymiotu nie ma znaczenia wiek, kwalifikacje lub formalne wykształcenie. Już sam fakt stworzenia utworu przesądza o tym, że zostaje on objęty ochroną prawnoautorską. Nie oznacza to jednak, że swoim działaniem twórca nie może naruszyć praw innych osób, poprzez przekroczenie granic swobodnej twórczości. O jakich naruszeniach mowa?

Kiedy mówimy o inspiracji utworem?

Regulacja utworu inspirowanego w polskim prawie jest bardzo lakoniczna. W treści art. 2 ust. 4 ustawy zostało wskazane, że „Za opracowanie nie uważa się utworu, który powstał w wyniku inspiracji cudzym utworem”. Warto jednak odwołać się do orzecznictwa Sądu Najwyższego, który zwrócił uwagę, że utwór inspirowany musi posiadać cechy samodzielnej twórczości, czyniące go utworem oryginalnym na równi z utworem pierwotnym. Inaczej może on zostać uznany za utwór zależny.

Ważne jest, aby w utworze inspirowanym dominowały elementy indywidualne. Cechy przejęte od utworu inspirującego mogą być widoczne, ale nigdy nie mogą przysłonić przesłanki twórczego charakteru (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2014 r., sygn. I CSK 539/13).

Innymi słowy, inspiracja cudzym otworem polega na stworzeniu własnego dzieła (np. obrazu), ale w oparciu o cudzą pracę, jej odbiór, interpretację, wzorowanie się na wykorzystanych motywach.

W praktyce interpretacja może polegać na wykorzystaniu popularnego motywu z napisanej już historii do stworzenia własnej powieści. Nie może zawierać elementów charakterystycznych dla pierwotnego utworu, ale dopuszczalne jest posiłkowanie się zabiegami typowymi dla danego stylu np. literackiego lub malarskiego.

Utwór inspirowany zawsze będzie samoistny. Oznacza to, że może on istnieć niezależnie od woli autora utworu będącego źródłem inspiracji, a nawet wbrew jego woli. Jednocześnie twórcy inspiracji przysługuje pełnia praw autorskich osobistych i majątkowych, którymi może zgodnie z przepisami rozporządzać.

Dlaczego tak ważne jest, aby inspiracja nie została uznana za utwór zależny? Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy, utworem zależnym będzie np. przeróbka, adaptacja, czy tłumaczenie. Do korzystania z takiego utworu– stosownie do art. 2 ust. 2 ustawy – niezbędna jest zgoda twórcy utworu pierwotnego.

Niestety, nie da się jednoznacznie określić, jak duże musi być natężenie elementów indywidualnych w utworze, aby „oderwał się” on od utworu pierwotnego. Dobrym przykładem jest tutaj pastisz lub karykatura. Aby nie zostać uznanymi za utwory zależne, muszą one praktycznie całkowicie wypaczyć i odwrócić przekaz oryginału. Tylko wtedy, w natłoku nawiązań i odesłań do oryginału, będą one stanowiły samodzielne inspiracje.

Dostrzeżenie różnic między inspiracją a utworem zależnym często będzie możliwe dopiero w toku procesu sądowego i po powołaniu biegłych, którzy pomogą zidentyfikować w danej kreacji elementy twórcze i odtwórcze.

Czym są utwory zależne?

Utwory zależne, znane też jako opracowania, różnią się od inspiracji tym, że przejmują od utworu pierwotnego głównie elementy twórcze. Twórca opracowania nie tylko korzysta z określonych motywów lub środków wyrazu, ale wręcz opowiada „tę samą historię” na nowo.

Do rozporządzania i korzystania z opracowania niezbędna jest zgoda autora utworu pierwotnego. Co więcej, na każdym egzemplarzu musi być oznaczony zarówno twórca, jak i utwór pierwotny. Nie dotyczy to jedynie baz danych i programów komputerowych, które nie mogą być tworzone bez zgody autora utworu pierwotnego.

Wprawdzie utwory zależne korzystają z ochrony prawnoautorskiej tak samo, jak wszystkie inne utwory w rozumieniu ustawy, ale ich eksploatacja jest najczęściej regulowana przez umowę między twórcą pierwotnym a zależnym i uwzględnia m.in.:

  • pola eksploatacji opracowania,

  • wynagrodzenie dla twórcy utworu pierwotnego,

  • zakres swobody twórczej przy tworzeniu adaptacji.

Sporządzenie umowy o korzystanie z utworu nie jest prostym zadaniem i wymaga znajomości przepisów, ale też perspektywicznego spojrzenia na biznes i możliwość wykorzystania danego dzieła w przyszłości. Warto zlecić jej sporządzenie kancelarii prawnej, która specjalizuje się w ochronie praw autorskich.

Czym jest plagiat utworu?

Obok utworów inspirowanych i zależnych należy wyróżnić również plagiat. Polega on na naruszeniu praw osobistych twórcy utworu pierwotnego poprzez:

  • przypisanie sobie całości lub części autorstwa cudzego dzieła jako swojego własnego utworu (plagiat jawny),

  • przypisanie sobie całości lub części autorstwa cudzego dzieła poprzez dodanie go do własnego tekstu, bez utraty sensu przez zapożyczoną część (plagiat ukryty).

W tym kontekście może wyróżnić również plagiat całkowity i częściowy, w zależności od rozmiaru działań naruszyciela.

Przyjmuje się, że plagiat polega na zapożyczeniu istniejącego już utworu, bez względu na jego nośnik, miejsce publikacji, czy rozmiar. Plagiatu nie może stanowić jednak sam pomysł, idea, która w żaden sposób nie została uzewnętrzniona. Plagiatu nie stanowi również twórczość równoległa, czyli powstanie analogicznych utworów niezależnie od siebie.

Warto podkreślić, że ustawodawca wyłączył ryzyko plagiatu na podstawie art. 29 ustawy wprowadzającego tzw. prawo cytatu. Zgodnie z tym przepisem dopuszczalne jest wykorzystanie fragmentów rozpowszechnianych utworów, utworów plastycznych, fotograficznych lub drobnych utworów w całości, jeżeli jest to uzasadnione celem cytatu takim jak:

  • wyjaśnienie,

  • polemika,

  • analiza krytyczna lub naukowa,

  • nauczania,

  • prawo gatunku twórczości.

Trzeba jednak pamiętać, że prawem cytatu nie można stworzyć własnego utworu. Może on jedynie stanowić część dzieła, które per se stanowi samoistną całość. Co więcej, wykorzystany fragment utworu musi być jednoznacznie oznaczony poprzez wskazanie osoby twórcy oraz nazwy utworu pierwotnego. Inaczej powstaje ryzyko wygenerowania plagiatu.

Warto jednak pamiętać, że spod regulacji prawa autorskiego zostały wyłączone:

  • akty normatywne i ich urzędowe projekty,

  • urzędowe dokumenty, materiały znaki i symbole,

  • opublikowane opisy patentowe lub ochronne,

  • proste informacje prasowe.

Zgodnie z art. 4 ustawy nie stanowią one przedmiotu prawa autorskiego, a w efekcie wykorzystując je nie można naruszyć przepisów ochronnych.

Trzeba zaznaczyć, że plagiat nie zawsze musi polegać na skopiowaniu dzieła pierwotnego w 100%. Wystarczy, że naruszyciel przeniesie do swojego utworu przeważającą ilość elementów indywidualnych, charakterystycznych dla pierwszej twórczości.

Czas ochrony praw autorskich majątkowych

Okres ochrony praw autorskich jest różny, w zależności od państwa, w jakim są one egzekwowane. W polskim porządku prawnym decydujące znaczenie ma art. 36 ustawy, który przewiduje, że – z wyłączeniem wyjątków – autorskie prawa majątkowe gasną z upływem lat 70:

  • od śmierci twórcy, a do utworów współautorskich – od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych;

  • w odniesieniu do utworu, którego twórca nie jest znany – od daty pierwszego rozpowszechnienia, chyba że pseudonim nie pozostawia wątpliwości co do tożsamości autora lub jeżeli autor sam ujawnił swoją tożsamość;

  • w odniesieniu do utworu, do którego autorskie prawa majątkowe przysługują osobie innej niż twórca – od daty rozpowszechnienia utworu, a jeżeli nie było rozpowszechnienia – od daty jego ustalenia;

  • w odniesieniu do utworu audiowizualnego – od śmierci najpóźniej zmarłej z wymienionych osób: głównego reżysera, autora scenariusza, autora dialogów, kompozytora muzyki;

  • w odniesieniu do utworu słowno-muzycznego, jeżeli utwór słowny i utwór muzyczny zostały stworzone specjalnie dla danego utworu słowno-muzycznego – od śmierci później zmarłej z wymienionych osób: autora utworu słownego lub kompozytora utworu muzycznego.

Autorskie prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem, która ma charakter nieograniczony w czasie. Dlatego praw twórcy mogą dochodzić nawet jego spadkobiercy.

Należy podkreślić, że terminy przyjęte przez polskie prawo autorskie nie mają charakteru uniwersalnego i prawodawstwo każdego państwa będzie kształtowało je inaczej.

Ustawodawstwo Unii Europejskiej w zakresie prawa autorskiego jest rozproszone i obejmuje kilka dyrektyw, wśród których można wymienić m.in.:

  • dyrektywę 2006/116 w sprawie czasu ochrony prawa autorskiego i niektórych praw pokrewnych,

  • dyrektywę 2019/790 w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym,

  • dyrektywę 2001/29 w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym,

  • dyrektywę 2006/115 w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej,

  • dyrektywę 2009/24 w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych.

W aktach wspólnotowych próżno jednak szukać definicji plagiatu, czy inspiracji. Pojęcia takie pojawiają się jednak m.in. w Europejskiej Karcie Naukowca. Dla ustalenia dozwolonych granic inspiracji niezbędna jest znajomość nie tylko obowiązujących przepisów prawa europejskiego, ale też prawa obcego danego państwa.

Jak wygląda sytuacja w państwach trzecich, które jednocześnie nie są członkami Unii Europejskiej? Większość krajów (164 państwa) podpisała Konwencję Berneńską z 9 września 1886 r. Zgodnie z art. 7 ust. 1 Konwencji, czas ochrony autorskich praw majątkowych wynosi 50 lat po śmierci twórcy i jest to minimum ochrony, jakie muszą zapewniać przepisy krajowe państw członkowskich.

Ochrona praw autorskich jest niezwykle istotna dla wszystkich twórców oraz osób korzystających z autorskich praw majątkowych, ponieważ pozwala skutecznie zabezpieczyć stworzone przez nich dzieła. Jeżeli planujesz wystąpić z roszczeniem przeciwko osobie, która naruszyła przysługujące Ci prawa, skorzystaj z pomocy kancelarii prawnej, która zadba o niezbędne formalności.

Pytania i odpowiedzi:

Za zagadnienie plagiatu zwrócił uwagę m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 lutego 2009 r., sygn.V CSK 337/08. Wskazał on m.in., że o indywidualności dzieła decyduje jego typ, a także środki wyrazu stosowane w jego ramach. Przy dziełach literackich będzie to np. poetyckość języka i wersyfikacja, ale przy utworach referencyjnych już układ śródtytułów, składnia, czy dobór omawianych kwestii.

Odpowiedzialność cywilną za naruszenie praw autorskich przewiduje art. 78 i 79 ustawy. Na ich podstawie poszkodowany może domagać się m.in. zaniechania działania szkodzącego i usunięcia jego skutków, żądanie zadośćuczynienia lub zapłaty kwoty na wskazany cel społeczny, wydanie uzyskanych korzyści. Niezależnie od tego ustawa przewiduje odpowiedzialność karną na podstawie art. 116-1221 ustawy.

Nie, ponieważ o klasyfikacji decyduje natężenie elementów nowości, indywidualności, ale nie gotowy algorytm. W razie wątpliwości warto rozważyć skorzystanie z pomocy rzecznika patentowego lub prawnika z doświadczeniem w prawie autorskim, który pomoże przy ocenie elementów kluczowych dla ustalenia „samodzielności” utworu.