Ochrona praw autorskich
w internecie

Wprowadzenie

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Celem niniejszego artyku艂u jest przybli偶enie czytelnikom zagadnie艅 zwi膮zanych z聽ochron膮 szczeg贸lnej kategorii utwor贸w jak膮 s膮 dzie艂a audiowizualne. W tym celu om贸wione zostan膮 pokr贸tce podstawowe kwestie dotycz膮ce prawa autorskiego, takie jak jego historia, poj臋cie utworu, w tym tak偶e audiowizualnego, 藕r贸d艂a prawa reguluj膮cego ten rodzaj w艂asno艣ci intelektualnej i zjawisko narusze艅 praw autorskich (鈥瀙iractwo鈥). Nast臋pnie zaprezentowane b臋d膮 instytucje prawne, kt贸re pozwalaj膮 na ochron臋 praw autorskich do utwor贸w audiowizualnych w dobie Internetu, a tak偶e zwi膮zane z tym zagadnienia praktyczne.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Artyku艂 skupia膰 si臋 b臋dzie na cywilnoprawnych aspektach ochrony tw贸rc贸w i聽podmiot贸w uprawnionych. Cho膰 zaakcentowane zostan膮 w膮tki karnoprawne, to 鈥 z uwagi na ich dalece donio艣lejszy ekonomicznie charakter 鈥 podstawowym tematem b臋d膮 te instytucje prawne, kt贸re bezpo艣rednio chroni膮 maj膮tek podmiotu praw autorskich.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Potencjalna odpowiedzialno艣膰 karna naruszyciela b臋dzie przy tym traktowana instrumentalnie, jako alternatywny 艣rodek ochrony interes贸w osoby zainteresowanej ochron膮 utwor贸w, do kt贸rych ma ona prawa.

PRAWO AUTORSKIE KANCELARIA RPMS

Historia prawa autorskiego i poj臋cie utworu

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Ochrona w艂asno艣ci intelektualnej, w przeciwie艅stwie do wielu innych instytucji prawnych o fundamentalnym charakterze, ma stosunkowo kr贸tk膮 histori臋. Wsp贸艂czesne systemy prawa poj臋cie w艂asno艣ci recypowa艂y z jurysprudencji staro偶ytnego Rzymu we w zasadzie niezmienionej postaci; nie dotyczy to jednak w艂asno艣ci intelektualnej, kt贸rej poj臋cie by艂o antycznym jurystom obce. Cho膰 historia zna anegdotyczne przypadki spor贸w dotycz膮cych praw autorskich si臋gaj膮ce wczesnego 艣redniowiecza, takie jak pochodz膮cy z VI wieku irlandzki sp贸r o w艂asno艣膰 kopii psa艂terza 艣wi臋tego Finiana z Moville przepisanego przez 艣wi臋tego Kolumb臋 z Iony, to wsp贸艂czesny system ochrony praw autorskich pochodzi w ca艂o艣ci z ery nowo偶ytnej i wi膮偶e si臋 z upowszechnieniem si臋 prasy drukarskiej oraz towarzysz膮cym temu zjawisku ustawodawstwem brytyjskim.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 W zwi膮zku z tym, 偶e konieczno艣膰 ochrony interes贸w autor贸w i wydawc贸w dzie艂 powsta艂a dopiero w wyniku popularyzacji s艂owa drukowanego, pierwotnie w艂asno艣ci intelektualnej podlega艂y jedynie utwory o charakterze literackim (s艂ownym). Wraz z rozwojem technik zwielokrotniania i przekazywania informacji podej艣cie takie okaza艂o si臋 by膰 nazbyt w膮skie i restrykcyjne, dlatego te偶 dzi艣, zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: p.a.), przedmiotem prawa autorskiego jest:

ka偶dy przejaw dzia艂alno艣ci tw贸rczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezale偶nie od warto艣ci, przeznaczenia i sposobu wyra偶enia

Oznacza to, 偶e definicja utworu chronionego prawnie jest w ustawodawstwie polskim otwarta i niezwykle szeroka.

Cho膰 przywo艂any przepis wprost odrywa poj臋cie utworu od konkretnego medium, to jednocze艣nie art. 1 ust. 2 p.a. podaje ich liczne przyk艂ady, stanowi膮c, 偶e w szczeg贸lno艣ci przedmiotem prawa autorskiego s膮 utwory:

  • wyra偶one s艂owem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe);
  • plastyczne;
  • fotograficzne;
  • lutnicze;
  • wzornictwa przemys艂owego;
  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne;
  • muzyczne i s艂owno-muzyczne;
  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne;
  • audiowizualne (w tym filmowe).

Poj臋cie Utworu

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Zgodnie z prawem utw贸r jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chocia偶by mia艂 posta膰 nieuko艅czon膮 (art. 1 ust. 3 p.a.), a ochrona przys艂uguje tw贸rcy niezale偶nie od spe艂nienia jakichkolwiek formalno艣ci (art. 1 ust. 4 p.a.). W zwi膮zku z tym autor nie musi podejmowa膰 偶adnych dzia艂a艅, aby m贸c korzysta膰 z przewidzianych w ustawie ochrony. Nie istnieje wi臋c w szczeg贸lno艣ci 偶aden szczeg贸lny tryb rejestracji utwor贸w 鈥 inaczej ni偶 wygl膮da to w odniesieniu do znak贸w towarowych czy patent贸w. Prawo chroni r贸wnie偶 dzie艂a w toku tworzenia, a decyduj膮cy dla powstania ochrony jest moment, w kt贸rym mo偶na ju偶 ustali膰 istnienie odr臋bnego utworu. Konieczne jest przy tym utrwalenie go poza umys艂em tw贸rcy. Co istotne, utw贸r nie jest to偶samy ze swoim egzemplarzem 鈥 zawsze stanowi on dobro o聽charakterze niematerialnym. Idea ta jest przy tym stosunkowo nowa 鈥 przywo艂any wcze艣niej sp贸r irlandzkich mnich贸w rozstrzygni臋to na korzy艣膰 autora psa艂terza, wskazuj膮c, 偶e kopia jest wobec orygina艂u jak ciel臋 wobec krowy, a zatem w艂asno艣膰 przepisanego egzemplarza ksi膮偶ki przypa艣膰 powinna tw贸rcy.


Jako utw贸r nale偶y traktowa膰 nie tylko pierwotne dzie艂o, ale tak偶e jego dalsze modyfikacje i to niezale偶nie od osoby autora.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 p.a. opracowanie cudzego utworu, w szczeg贸lno艣ci t艂umaczenie, przer贸bka, adaptacja, jest przedmiotem prawa autorskiego bez uszczerbku dla prawa do utworu pierwotnego. Legalno艣膰 obrotu i korzystania z takiego opracowania zale偶na jest przy tym, o ile autorskie prawa maj膮tkowe jeszcze nie wygas艂y, od zgody autora oryginalnego dzie艂a. Prawa tw贸rcy opracowania okre艣la si臋 z tego powodu mianem praw zale偶nych.


聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Z uwagi na to, 偶e wskazana wy偶ej definicja utworu jest bardzo szeroka, to nale偶膮ce do niej elementy nie maj膮 charakteru homogenicznego. Konieczne by艂o w zwi膮zku z tym wprowadzenie szeregu regulacji szczeg贸lnych. Z uwagi na to cz臋艣ciowo odmienny jest re偶im ochrony program贸w komputerowych, dzie艂 audiowizualnych oraz elektronicznych baz danych. Jednocze艣nie z聽zakresu poj臋cia 鈥瀠tw贸r鈥 na mocy art. 4 p.a. wy艂膮czone zosta艂y materia艂y urz臋dowe (powsta艂e w zwi膮zku z wykonywaniem funkcji pa艅stwa oraz samorz膮d贸w), opublikowane opisy patentowe lub ochronne, a聽tak偶e proste informacje prasowe. Z drugiej strony utworami s膮 wszelkiego rodzaju dzie艂a o聽charakterze zbiorowym i katalogowym, o ile przyj臋ty w nich dob贸r, uk艂ad lub zestawienie ma tw贸rczy charakter 鈥 nawet je艣li poszczeg贸lne materia艂y nie podlega艂yby ochronie jako dzie艂a o charakterze pojedynczym (art. 3 p.a.). Tym samym prawo zapewnia ochron臋 dzia艂aniom o聽tw贸rczym i indywidualnym charakterze nawet wtedy, gdy przejawiaj膮 si臋 one wy艂膮cznie w dokonanej przez autora聽metodzie wyboru materia艂贸w 藕r贸d艂owych.

Stanowi to wyraz zasady ochrony dzia艂alno艣ci kreatywnej niezale偶nie od jej formy.

Niniejszy artyku艂 dotyczy膰 ma ochrony dzie艂 audiowizualnych. Niew膮tpliwie s膮 one utworami w rozumieniu art. 1 ust. 2 p.a. (o ile spe艂niaj膮 przes艂anki wskazane w art. 1 ust. 1 p.a., to jest maj膮 tw贸rczy i indywidualny charakter), jednak w pi艣miennictwie wskazuje si臋 nieraz na problemy z ich zakwalifikowaniem. Na potrzeby tekstu rozumiane b臋d膮 one jako wszystkie utwory operuj膮ce ruchomym obrazem, tak偶e w po艂膮czeniu z d藕wi臋kiem. Dzie艂a czysto d藕wi臋kowe nie maj膮 charakteru audiowizualnego w rozumieniu ustawy z uwagi na osobne wymienienie ich w art. 1 ust. 2 pkt 7 p.a. Nale偶y jednak zauwa偶y膰, 偶e co do zasady chronione s膮 one w ten sam spos贸b, co utwory audiowizualne.

Poj臋cie tw贸rcy utworu oraz wsp贸艂tw贸rstwa

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Z utworem nierozerwalnie wi膮偶e si臋 poj臋cie tw贸rcy. Jest to osoba, kt贸rej praca zaowocowa艂a powstaniem danego dzie艂a i kt贸rej osobowo艣膰 znalaz艂a wyraz w tw贸rczym oraz indywidualnym charakterze danego utworu. Co istotne, prawo dopuszcza instytucj臋 wsp贸艂tw贸rstwa. W sytuacji, w kt贸rej na stworzenie danego dzie艂a z艂o偶y艂a si臋 praca dw贸ch lub wi臋kszej ilo艣ci os贸b, ochrona prawna przys艂uguje im wsp贸lnie. Ustawa wprowadza przy tym domniemanie, w my艣l kt贸rego udzia艂y wsp贸艂tw贸rc贸w s膮 r贸wne. Mo偶liwe jest jednak odmienne ustalenie tej kwestii przez umow臋 zawart膮 mi臋dzy autorami, a tak偶e, w razie sporu, rozstrzygni臋cie tej kwestii na drodze s膮dowej. Jednocze艣nie ka偶dy ze wsp贸艂tw贸rc贸w mo偶e wykonywa膰 prawo autorskie do swojej cz臋艣ci utworu maj膮cej samodzielne znaczenie (art. 9 ust. 2 p.a.). Dla ochrony praw autorskich istotne jest to, 偶e w聽razie ich naruszenia odpowiednich roszcze艅 w stosunku do ca艂o艣ci mo偶e dochodzi膰 ka偶dy ze wsp贸艂autor贸w. Uzyskane 艣wiadczenie dzieli si臋 przy tym pomi臋dzy wszystkich w stosunku adekwatnym do udzia艂u w聽utworze. Wskazany tu spos贸b ochrony utwor贸w nale偶膮cych do wielu tw贸rc贸w jest szczeg贸lnie istotny dla dzie艂 audiowizualnych 鈥 w praktyce cz臋sto stanowi膮 one dzie艂a zbiorowe, wi臋c mo偶liwo艣膰 samodzielnego dochodzenia praw tak偶e na rzecz wsp贸艂pracownik贸w stanowi膰 mo偶e istotne u艂atwienie.

Z mocy prawa wsp贸艂tw贸rcami utworu audiowizualnego s膮 osoby, kt贸re wnios艂y wk艂ad tw贸rczy w jego powstanie,

a w szczeg贸lno艣ci: re偶yser, operator obrazu, tw贸rca adaptacji utworu literackiego, tw贸rca stworzonych dla utworu audiowizualnego utwor贸w muzycznych lub s艂owno-muzycznych oraz tw贸rca scenariusza (art. 69 p.a.). Przepis ten ma przy tym charakter przede wszystkim wyja艣niaj膮cy, albowiem o rzeczywistym autorstwie ka偶dorazowo rozstrzyga膰 powinien wk艂ad tw贸rczy oceniany przez pryzmat art. 1 ust. 1 p.a.

殴r贸d艂a prawa autorskiego

Kancelaria prawna Pozna艅

PRAWO KRAJOWE

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Wskazane ju偶 zosta艂o, 偶e prawo autorskie stanowi stosunkowo m艂od膮 ga艂膮藕 jurysprudencji. Nie oznacza to jednak, 偶e jest ono mniej skomplikowane od innych dziedzin prawa b膮d藕 偶e zosta艂o skodyfikowane w jednym, sp贸jnym akcie. Przeciwnie, aktualnie na polski system ochrony w艂asno艣ci intelektualnej tego rodzaju nak艂adaj膮 si臋 trzy komplementarne porz膮dki prawne: krajowy, unijny oraz mi臋dzynarodowy, kt贸re si臋 wzajemnie przeplataj膮 i聽uzupe艂niaj膮.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Kluczow膮 polskim aktem prawnym w tym przedmiocie jest ustawa z dnia 4 lutego 1994聽r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, kt贸ra reguluje podstawowe instytucje omawianej ga艂臋zi prawa, takie jak poj臋cie utworu i praw autorskich, a tak偶e ustanawia podstawy obrotu nimi oraz zawiera przepisy chroni膮ce tw贸rc贸w i inne podmioty uprawnione. Dla podmiot贸w zajmuj膮cych si臋 tw贸rczo艣ci膮 b膮d藕 emisj膮 radiowo-telewizyjn膮 zawodowo istotne znaczenie ma tak偶e ustawa z 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarz膮dzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi. Ustanawia ona regu艂y masowego obrotu prawami do korzystania z utwor贸w.

NORMY EUROPEJSKIE

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Na poziomie prawa Unii Europejskiej najistotniejsze w praktyce s膮 dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niekt贸rych aspekt贸w praw autorskich i pokrewnych w spo艂ecze艅stwie informacyjnym, dyrektywa 92/100/WE z dnia 19 listopada 1992 r. w sprawie prawa najmu i u偶yczenia oraz niekt贸rych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie w艂asno艣ci intelektualnej, dyrektywa 93/83/WE z dnia 27 wrze艣nia 1993 r. w sprawie koordynacji niekt贸rych zasad dotycz膮cych prawa autorskiego oraz praw pokrewnych stosowanych w odniesieniu do przekazu satelitarnego oraz retransmisji drog膮 kablow膮, a tak偶e dyrektywa 93/98/WE z dnia 29 pa藕dziernika 1993 r. w sprawie harmonizacji czasu ochrony prawa autorskiego i niekt贸rych praw pokrewnych.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Unia Europejska przyj臋艂a przy tym metod臋 ujednolicania prawa za po艣rednictwem dyrektyw, kt贸re co do zasady nie obowi膮zuj膮 bezpo艣rednio i wymagaj膮 wdro偶enia przez poszczeg贸lne pa艅stwa. Pozwala to na zachowanie oryginalnych rozwi膮za艅 funkcjonuj膮cych lokalnie, jednak wi膮偶e si臋 z ryzykiem nieprawid艂owej implementacji, kt贸ra prowadzi do niepewno艣ci prawnej i konfliktu prawa krajowego z prawem unijnym. Cho膰 teoretycznie temu drugiemu przys艂uguje pierwsze艅stwo stosowania, to w praktyce poprawna identyfikacja tego problemu i stosowanie prawa UE przez s膮dy bywaj膮 utrudnione.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Na gruncie prawa unijnego na szczeg贸ln膮 uwag臋 zas艂uguje r贸wnie偶 burzliwie debatowany i obarczony wieloma mitami projekt dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie praw autorskich na jednolitym rynku cyfrowym. Jako, 偶e w momencie przygotowywania niniejszego opracowania, akt ten nie zosta艂 jeszcze przyj臋ty, a prace nad jego tre艣ci膮 wci膮偶 trwaj膮, projektowane w nim regulacje nie zosta艂y uj臋te w artykule, jednak po przyj臋ciu dyrektywy sytuacja podmiot贸w praw autorskich w Internecie prawdopodobnie ulegnie istotnej poprawie. Warto przy tym zasygnalizowa膰, 偶e jednym z cel贸w dyrektywy jest skuteczniejsza ochrona podmiot贸w poszkodowanych przez bezprawne umieszczanie ich utwor贸w na platformach streamingowych takich jak YouTube.

Kancelaria RPMS

PRAWO MI臉DZYNARODOWE

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Mi臋dzynarodowy system ochrony praw autorskich narodzi艂 si臋 wraz z konwencj膮 berne艅sk膮 o ochronie dzie艂 literackich i artystycznych z 1886 r. Pierwotna wersja tej umowy mi臋dzynarodowej by艂a nast臋pnie wielokrotnie modyfikowana, a aktualnie jej sygnatariuszami (w kt贸rej艣 z wielu istniej膮cych wersji) s膮 niemal wszystkie pa艅stwa. Prawo polskie oraz unijne w du偶ej mierze wciela przy tym w 偶ycie zasady, kt贸re wynikaj膮 w艂a艣nie z konwencji berne艅skiej.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Co istotne, porz膮dek mi臋dzynarodowy ma znaczenie tak偶e na poziomie polskim 鈥 przyk艂adowo art. 124 ust. 2 p.a. stanowi, 偶e ochrona prawna przewidziana ustaw膮 w stosunku do utwor贸w, do kt贸rych prawa wygas艂y pod rz膮dami wcze艣niejszych regulacji, a kt贸re chroni艂aby ustawa z聽4聽lutego 1994 r., stosuje si臋 do utwor贸w obywateli obcych stale zamieszka艂ych za granic膮, pod warunkiem wzajemno艣ci.

Oznacza to, 偶e sytuacja prawna zwi膮zana z obrotem okre艣lonymi utworami de facto zale偶na jest od miejsca zamieszkania zagranicznego tw贸rcy oraz lokalnych聽regulacji.

Korzystanie z cudzych utwor贸w oraz poj臋cie 鈥瀙iractwa鈥

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Tw贸rcy z mocy prawa przys艂uguje monopol prawny na korzystanie z utworu. W聽szczeg贸lno艣ci ma on prawo do zdecydowania o pierwszym udost臋pnieniu go publiczno艣ci. Jednocze艣nie ma on szereg mo偶liwo艣ci na wprowadzenie swojego dzie艂a do obrotu. Przede wszystkim wskaza膰 nale偶y, 偶e autorskie prawa maj膮tkowe maj膮 charakter zbywalny. Nie dotyczy to praw osobistych, te jednak, jako wyraz osobistej wi臋zi tw贸rcy z utworem, nie maj膮 wi臋kszego znaczenia gospodarczego, cho膰 w szczeg贸lnych sytuacjach ich umiej臋tne wykorzystanie mo偶e s艂u偶y膰 obronie interes贸w ekonomicznych.

Tw贸rca, kt贸ry zby艂 autorskie prawa maj膮tkowe, traci je bezpowrotnie na rzecz nabywcy, kt贸ry mo偶e je swobodnie wykonywa膰.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Co istotne, zgodnie z art. 41 ust. 1 pkt 1 p.a., mo偶liwe jest skuteczne zastrze偶enie zakazu dalszego zbywania praw autorskich, co stanowi wyj膮tek od og贸lnych zasad prawa cywilnego, kt贸re nie pozwalaj膮 na kontraktowe wy艂膮cznie zbywalno艣ci prawa. Wysokie znaczenie praktyczne ma to, 偶e stosownie do art. 53 p.a. umowa przenosz膮ca autorskie prawa maj膮tkowe musi by膰 pod rygorem niewa偶no艣ci zawarta na pi艣mie. W praktyce jednak zdarza si臋, i偶 s膮dy w drodze tak zwanej konwersji niewa偶nej czynno艣ci kwalifikuj膮 kontrakty zawarte bez zachowania odpowiedniej formy jako skutecznie zawarte umowy licencji niewy艂膮cznej. Wymaga to jednak ka偶dorazowego zbadania okoliczno艣ci sprawy, zw艂aszcza rzeczywistych intencji stron oraz tego, czy taka umowa pozwala na osi膮gni臋cie zamierzonego przez nie celu.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 W przypadku utwor贸w audiowizualnych istnieje szczeg贸lna regulacja, kt贸ra wprowadza wzruszalne domniemanie prawne, w my艣l kt贸rego producent utworu audiowizualnego nabywa na mocy umowy o stworzenie utworu albo umowy o wykorzystanie ju偶 istniej膮cego utworu wy艂膮czne prawa maj膮tkowe do eksploatacji tych utwor贸w w ramach utworu audiowizualnego jako ca艂o艣ci (art. 70 ust. 1 p.a.). Dotyczy to jednak wy艂膮cznie tych utwor贸w, kt贸re powsta艂y na tego rodzaju zam贸wienie. Swoi艣cie unormowana jest te偶 kwestia wynagrodze艅 dla wsp贸艂tw贸rc贸w, zak艂adaj膮ca przy tym udzia艂 organizacji zbiorowego zarz膮dzania, o kt贸rych mowa by艂a w kontek艣cie polskich regulacji prawa autorskiego.

Licencja

Kancelaria - opinie

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Drugim z podstawowych sposob贸w na korzystanie z utworu jest umowa o korzystanie z niego, zwana licencj膮. Dzieli si臋 je na wy艂膮czne oraz niewy艂膮czne. Te drugie charakteryzuj膮 si臋 tym, 偶e wy艂膮czaj膮 mo偶liwo艣膰 udzielenia innych licencji w okresie ich trwania. Tw贸rca udzielaj膮cy licencji niewy艂膮cznej ma za艣 mo偶liwo艣膰 zawarcia podobnej umowy z聽nieograniczon膮 liczb膮 os贸b. Istotn膮 cech膮 licencji jest to, 偶e powinna ona wskazywa膰 zakres terytorialny i czasowy korzystania z utworu, a tak偶e zakres oraz pola eksploatacji. Przyk艂adowo mo偶na uprawni膰 inny podmiot do nieograniczonego nadawania filmu w telewizji, na terytorium Polski, przez okres trzech lat.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Domy艣lnym z punktu widzenia ustawy czasem trwania licencji jest przy tym okres lat pi臋ciu. Mo偶e on by膰 swobodnie skracany b膮d藕 wyd艂u偶any, jednak po up艂ywie wskazanego terminu licencj臋 uwa偶a si臋 za zawart膮 na czas nieoznaczony, co pozwala osobie, kt贸ra jej udzieli艂a, na z艂o偶enie wypowiedzenia z zachowaniem termin贸w umownych, a w razie ich braku na rok naprz贸d, na koniec roku kalendarzowego (art. 68 搂 1 i 2 p.a.).

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Co istotne, umowa licencji wy艂膮cznej, podobnie jak przeniesienie autorskich praw maj膮tkowych, wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem niewa偶no艣ci. R贸wnie偶 w tym przypadku mo偶liwa bywa jednak konwersja niewa偶nej czynno艣ci prawnej na skutecznie udzielon膮 licencj臋 niewy艂膮czn膮. W聽razie braku odmiennego porozumienia stron, podmiotowi uprawnionemu z聽tytu艂u licencji wy艂膮cznej przys艂uguje prawo dochodzenia roszcze艅 z tytu艂u naruszenia autorskich praw maj膮tkowych w聽zakresie obj臋tym umow膮 licencyjn膮. Rozwi膮zanie to pozwala na skuteczn膮 obron臋 praw temu podmiotowi, kt贸ry ma rzeczywisty interes w聽ochronie praw do danego utworu.

poj臋cie “dozwolonego u偶ytku” cudzego utworu

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Ostatni膮 grup膮 podstaw do korzystania z cudzych utwor贸w s膮 przypadki tak zwanego dozwolonego u偶ytku. Najpopularniejszym z nich jest 鈥u偶ytek osobisty鈥, w ramach kt贸rego bez zezwolenia tw贸rcy wolno nieodp艂atnie korzysta膰 z ju偶 rozpowszechnionego utworu w zakresie w艂asnego u偶ytku osobistego. Regulacja ta nie stosuje si臋 przy tym budowania wed艂ug cudzego utworu architektonicznego i architektoniczno-urbanistycznego oraz korzystania z聽elektronicznych baz danych spe艂niaj膮cych cechy utworu, chyba 偶e dotyczy to w艂asnego u偶ytku naukowego niezwi膮zanego z celem zarobkowym. Zgodnie z art. 23 ust. 2 p.a. zakres w艂asnego u偶ytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utwor贸w przez kr膮g os贸b pozostaj膮cych w zwi膮zku osobistym, w szczeg贸lno艣ci pokrewie艅stwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego. Wy艂膮cza to mo偶liwo艣膰 prowadzenia w ten spos贸b dzia艂alno艣ci komercyjnej czy masowej. Pozwala jednak przyk艂adowo na wsp贸lne obejrzenie zakupionego na DVD filmu przez rodzin臋 b膮d藕 grup臋 przyjaci贸艂. Co istotne, warunkiem legalno艣ci tego rodzaju korzystania z utworu jest jego uprzednie rozpowszechnienie. Stanowi to wyraz szczeg贸lnej ochrony przys艂uguj膮cego tw贸rcy niezbywalnego prawa do zdecydowania o pierwszym udost臋pnieniu utworu publiczno艣ci.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Istotne w praktyce jest r贸wnie偶 tak zwane 鈥瀙rawo cytatu鈥. Zgodnie z art. 29 p.a. wolno przytacza膰 w utworach stanowi膮cych samoistn膮 ca艂o艣膰 urywki rozpowszechnionych utwor贸w oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w ca艂o艣ci, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyja艣nianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku tw贸rczo艣ci. Przy ocenie tego, czy dany fragment jest 鈥瀠rywkiem鈥 b膮d藕 przytoczone w ca艂o艣ci dzie艂o jest 鈥瀌robne鈥 nale偶y przede wszystkim stosowa膰 kryterium obiektywne, jednak istotne jest r贸wnie偶 por贸wnanie wk艂adu tw贸rczego autora ca艂o艣ci do zawarto艣ci pochodz膮cej od innych tw贸rc贸w. Jednocze艣nie art. 291 p.a. stanowi, 偶e wolno korzysta膰 z utwor贸w na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury, w zakresie uzasadnionym prawami tych gatunk贸w tw贸rczo艣ci. Co istotne, w przypadku tego rodzaju dozwolonego u偶ytku kluczowe s膮 czynniki ocenne (鈥瀙rawa gatunku tw贸rczo艣ci鈥), nie za艣 obiektywne, takie jak zakres prawa cytatu.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Istnieje wiele innych form dozwolonego u偶ytku, przyk艂adowo dla cel贸w bezpiecze艅stwa publicznego lub na potrzeby post臋powa艅 administracyjnych, s膮dowych i聽prawodawczych oraz sprawozda艅 z tych post臋powa艅. We wszystkich przypadkach, tak偶e tych om贸wionych powy偶ej, nie mo偶e on jednak narusza膰 normalnego korzystania z utworu lub godzi膰 w s艂uszne interesy tw贸rcy (art. 35 p.a.).

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Osobnym od dozwolonego u偶ytku przypadkiem legalnego korzystania z cudzego utworu jest czynienie tego po okresie wyga艣ni臋cia autorskich praw maj膮tkowych. Co do zasady istniej膮 one do momentu up艂ywu siedemdziesi臋ciu lat od 艣mierci ostatniego wsp贸艂tw贸rcy. W聽odniesieniu do utworu audiowizualnego termin ten liczy si臋 od 艣mierci najp贸藕niej zmar艂ej z聽wymienionych os贸b: g艂贸wnego re偶ysera, autora scenariusza, autora dialog贸w, kompozytora muzyki skomponowanej do utworu audiowizualnego. Praktycznym sposobem d艂ugotrwa艂ego zabezpieczenia interes贸w korporacyjnych jest obsadzenie w jednej ze wskazanych r贸l osoby m艂odej. Czas trwania wskazanego terminu liczy si臋 w latach pe艂nych nast臋puj膮cych po roku, w聽kt贸rym nast膮pi艂o zdarzenie b臋d膮ce jego pocz膮tkiem 鈥 z regu艂y jest to 艣mier膰 wskazanej osoby. Oznacza to, 偶e ka偶dego roku, 1 stycznia, do domeny publicznej wchodzi ca艂y pakiet nowych utwor贸w.


Korzystanie z cudzego utworu bez podstawy prawnej, w okresie obowi膮zywania autorskich praw maj膮tkowych, jest zachowaniem bezprawnym. Wszelkie zachowania tego rodzaju okre艣la si臋 cz臋sto mianem 鈥瀙iractwa鈥. Nie jest to termin prawny i obejmuje on szeroki katalog czyn贸w. Publicystycznie u偶ywane bywa r贸wnie偶 wyra偶enie 鈥瀔radzie偶 w艂asno艣ci intelektualnej鈥. Z punktu widzenia prawa nie mo偶na zakwalifikowa膰 piractwa jako kradzie偶y, a ewentualne podobie艅stwa wyst臋puj膮 tu na p艂aszczy藕nie moralnej oraz, w pewnym zakresie, ekonomicznej.


Skala bezprawnego korzystania z chronionych utwor贸w jest przy tym, g艂贸wnie przez upowszechnienie si臋 Internetu, coraz wi臋ksza, a 艣wiadomo艣膰 prawna spo艂ecze艅stwa w聽tym przedmiocie nie mo偶e zosta膰 uznana za zadowalaj膮c膮. Z tego wzgl臋du coraz cz臋艣ciej dla tw贸rc贸w oraz innych podmiot贸w uprawnionych konieczna staje si臋 obrona swoich interes贸w na drodze prawnej, w tym tak偶e s膮dowej.

Cywilnoprawne sposoby ochrony praw autorskich

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Zgodnie z art. 79 ust. 1 p.a. uprawniony, kt贸rego autorskie prawa maj膮tkowe zosta艂y naruszone, mo偶e 偶膮da膰 od osoby, kt贸ra naruszy艂a te prawa:

zaniechania naruszania;

usuni臋cia skutk贸w naruszenia;

naprawienia wyrz膮dzonej szkody:

a) na zasadach og贸lnych albo

b) poprzez zap艂at臋 sumy pieni臋偶nej w wysoko艣ci odpowiadaj膮cej dwukrotno艣ci, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione 鈥 trzykrotno艣ci stosownego wynagrodzenia, kt贸re w chwili jego dochodzenia by艂oby nale偶ne tytu艂em udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu;

c) wydania uzyskanych korzy艣ci.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Szczeg贸lne znaczenie ma przy tym art. 79 ust 1 pkt 3 lit. b ustawy. Po pierwsze bowiem, radykalnie u艂atwia on dochodzenie praw, poniewa偶, w przeciwie艅stwie do innych 艣rodk贸w przewidzianych w cytowanym artykule, nie wymaga udowodnienia przes艂anek takich jak wysoko艣膰 szkody, uzyskanych korzy艣ci b膮d藕 konkretnych skutk贸w. Zgodnie z liter膮 prawa wystarczaj膮ce jest wykazanie naruszenia swoich autorskich praw maj膮tkowych, a tak偶e stosownego (w praktyce: rynkowego) wynagrodzenia za korzystanie z utworu, a tak偶e ewentualnej winy naruszaj膮cego.

Po drugie za艣, zastosowano w nim nietypowe dla polskiego prawa rozwi膮zanie, w my艣l kt贸rego 艣wiadczenie o charakterze odszkodowawczym mo偶e de facto przewy偶sza膰 wysoko艣膰 szkody.

odszkodowanie za naruszenie praw autorskich – w膮tpliwo艣ci w wyk艂adni i zastosowaniu

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽Wyrokiem z 23 czerwca 2015 r., sygn. akt SK 32/14, Trybuna艂 Konstytucyjny uzna艂 przepis wskazany powy偶ej za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim uprawniony, kt贸rego autorskie prawa maj膮tkowe zosta艂y naruszone, mo偶e 偶膮da膰 od osoby, kt贸ra naruszy艂a te prawa, naprawienia wyrz膮dzonej szkody poprzez zap艂at臋 sumy pieni臋偶nej w wysoko艣ci odpowiadaj膮cej 鈥 w przypadku gdy naruszenie jest zawinione 鈥 trzykrotno艣ci stosownego wynagrodzenia. W膮tpliwo艣ci pozostawia mo偶liwo艣膰 stosowania stawki dwukrotnej 鈥 z jednej strony bowiem przepis ten nie zosta艂 dotychczas derogowany z systemu prawa, z drugiej jednak argumenty Trybuna艂u nie dotyczy艂y samej idei trzykrotno艣ci, a oderwania odpowiedzialno艣ci od wykazania rzeczywistego poniesienia szkody oraz zwi膮zku mi臋dzy ni膮 a naruszenem praw. Co wi臋cej, w najnowszym orzecznictwie wskazuje si臋, 偶e wyrok SK 32/14 podwa偶y艂 domniemanie konstytucyjno艣ci omawianego przepisu tak偶e w zakresie mo偶liwo艣ci dochodzenia odszkodowania w wysoko艣ci dwukrotno艣ci 鈥 w tym duchu wypowiedzia艂 si臋 S膮d Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 8 grudnia 2016 r., sygn. akt VI ACa 1176/15. Jednocze艣nie zgodno艣膰 mo偶liwo艣ci zas膮dzenia odszkodowania w wysoko艣ci dwukrotno艣ci wynagrodzenia z prawem unijnym zosta艂a potwierdzona przez Trybuna艂 Sprawiedliwo艣ci Unii Europejskiej C鈥367/15.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Orzecznictwo S膮du Najwy偶szego nie zosta艂o aktualnie ujednolicone. Z jednej strony w聽wyroku z 10 listopada 2017 r., sygn. akt V CSK 41/14 stwierdzono, 偶e omawiany przepis uprawnia autora, kt贸rego prawa maj膮tkowe zosta艂y naruszone, do 偶膮dania jednokrotno艣ci wynagrodzenia nale偶nego mu, gdyby naruszaj膮cy korzysta艂 z jego praw legalnie bez konieczno艣ci wykazywania szkody, zwi膮zku przyczynowego i winy sprawcy. Przy wykazaniu odpowiednich przes艂anek mo偶liwe jest dochodzenie odszkodowania wy偶szego na zasadach og贸lnych. Z聽drugiej jednak偶e strony, w wydanym niespe艂na miesi膮c p贸藕niej wyroku z 7 grudnia 2017 r., sygn. akt V CSK 145/17, ten sam s膮d wskaza艂, 偶e w 艣wietle om贸wionych wy偶ej wyrok贸w TK oraz TSUE naprawienie szkody na podstawie art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b omawianej ustawy nast臋puje na zasadach og贸lnych odpowiedzialno艣ci cywilnej albo przez zap艂at臋 sumy pieni臋偶nej w wysoko艣ci odpowiadaj膮cej dwukrotno艣ci stosownego wynagrodzenia, kt贸re by艂oby nale偶ne z tytu艂u udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie utworu.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Powy偶sze rozwa偶ania sprowadzaj膮 si臋 do konkluzji, 偶e art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b p.a. nadal stanowi najprostszy i najskuteczniejszy spos贸b uzyskania odszkodowania. Wydaje si臋 przy tym, 偶e dopuszczalne jest 偶膮danie na tej podstawie odszkodowania w wysoko艣ci dwukrotno艣ci wynagrodzenia, kt贸re by艂o mo偶liwe do uzyskania, cho膰 kwestia ta wymaga definitywnego rozstrzygni臋cia przez S膮d Najwy偶szy w drodze wydania uchwa艂y w聽powi臋kszonym sk艂adzie b膮d藕 utworzenia si臋 jednolitej linii orzeczniczej. Jednocze艣nie w聽przypadkach szczeg贸lnych korzystniejsze mo偶e by膰 skupienie si臋 na dochodzeniu odszkodowania na zasadach og贸lnych (gdy szkoda by艂a wyj膮tkowo wysoka), b膮d藕 na wydaniu korzy艣ci przez naruszaj膮cego. Ka偶dorazowo mo偶e te偶 okaza膰 si臋 konieczne skorzystanie z聽zakazu czynienia dalszych narusze艅 b膮d藕 si臋gni臋cie po inne, szczeg贸lne 艣rodki.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Co istotne, s膮d, rozstrzygaj膮c o naruszeniu prawa, mo偶e orzec na wniosek uprawnionego o bezprawnie wytworzonych przedmiotach oraz 艣rodkach i materia艂ach u偶ytych do ich wytworzenia, w聽szczeg贸lno艣ci mo偶e orzec o ich wycofaniu z obrotu, przyznaniu uprawnionemu na poczet nale偶nego odszkodowania lub zniszczeniu. Orzekaj膮c, s膮d uwzgl臋dnia wag臋 naruszenia oraz interesy os贸b trzecich. Korzystne dla podmiotu autorskich praw maj膮tkowych jest przy tym to, 偶e domniemywa si臋, i偶 owe 艣rodki i materia艂y s膮 w艂asno艣ci膮 osoby, kt贸ra naruszy艂a autorskie prawa maj膮tkowe

Karnoprawne 艣rodki ochrony praw autorskich

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Naruszanie cudzych prawa autorskich wi膮za膰 si臋 mo偶e z odpowiedzialno艣ci膮 karn膮. Dla podmiot贸w uprawnionych do utw贸r audiowizualnych w praktyce najistotniejsze s膮 dwa przepisy. Zgodnie z art. 116 ust. 1 p.a. kto bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom rozpowszechnia cudzy utw贸r w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolno艣ci albo pozbawienia wolno艣ci do lat 2. Surowiej karane jest czynienie tego w celu osi膮gni臋cia korzy艣ci maj膮tkowej, uczynienia z takiej dzia艂alno艣ci sta艂ego 藕r贸d艂o dochodu lub kierowanie ni膮 b膮d藕 jej organizowanie. 艁agodniej traktowane jest uczynienie tego nieumy艣lnie. Jednocze艣nie art. 117 ust. 1 stanowi: kto bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom w celu rozpowszechnienia utrwala lub zwielokrotnia cudzy utw贸r w聽wersji oryginalnej lub w postaci opracowania, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolno艣ci albo pozbawienia wolno艣ci do lat聽2. Wy偶sza odpowiedzialno艣膰 grozi za uczynienie z takiej dzia艂alno艣ci sta艂ego 藕r贸d艂a dochodu lub kierowanie ni膮 b膮d藕 jej organizowanie.聽 Jak 艂atwo zauwa偶y膰, w istocie rzeczy art.聽117 p.a. penalizuje czynienie realnych przygotowa艅 do pope艂nienia czynu z art. 116 p.a., cho膰 nie jest to przygotowanie w聽rozumieniu kodeksu karnego. Poza przypadkami uczynienia sobie z takiej dzia艂alno艣ci sta艂ego 藕r贸d艂a dochodu lub kierowania ni膮 b膮d藕 jej organizowania przest臋pstwa te 艣cigane s膮 na wniosek pokrzywdzonego. Oznacza to, 偶e co do zasady post臋powanie karne nie zostanie rozpocz臋te bez wniesienia o to przez podmiot praw.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Karnoprawne 艣ciganie os贸b naruszaj膮cych prawa autorskie mo偶e by膰 pozornie pozbawione sensu z punktu widzenia podmiot贸w, kt贸re traktuj膮 je jako dobro o charakterze 艣ci艣le ekonomicznym. Pozostawienie tego organom 艣cigania i ograniczenie si臋 do ewentualnego z艂o偶enia wniosku w tym przedmiocie mo偶e by膰 jednak b艂臋dem. Praktyczne odnalezienie os贸b, kt贸re naruszaj膮 prawa autorskie, zw艂aszcza w Internecie, mo偶e by膰 istotnie utrudnione oraz zwi膮zane z wysokim nak艂adem si艂 i 艣rodk贸w. Dotyczy to w szczeg贸lno艣ci materia艂贸w audiowizualnych, kt贸re nierzadko rozpowszechniane s膮 za pomoc膮 internetowych protoko艂贸w peer to peer, takich jak protok贸艂 BitTorrent.

Sposobem na realne uzyskanie danych, wobec kt贸rych mo偶liwe b臋dzie wysuni臋cie roszcze艅 z art. 79 p.a., jest z艂o偶enie zawiadomienia o przest臋pstwie i pozostawienie organom 艣cigania ustalenia sprawc贸w.

聽聽聽聽聽聽聽 Dysponuj膮 one wi臋kszymi mo偶liwo艣ciami 艣ledczymi, dzi臋ki czemu mog膮 ustali膰 dane naruszycieli szybciej i, co istotne, bez koszt贸w dla podmiotu praw autorskich. Nast臋pnie mo偶liwe jest skorzystanie z praw pokrzywdzonego w celu wgl膮du do akt post臋powania karnego. Dzi臋ki tak pozyskanej wiedzy mo偶liwe staje si臋 zabezpieczenie interes贸w gospodarczych.

Jednocze艣nie sam fakt toczenia si臋 post臋powa艅 karnych mo偶e mie膰 istotne dzia艂anie prewencyjne i ograniczy膰 liczb臋 przysz艂ych narusze艅.

podsumowanie

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽Polski system ochrony praw autorskich jest z艂o偶ony i wielop艂aszczyznowy. Opracowanie optymalnej dla danego podmiotu strategii ochrony przed piractwem oraz eliminacji jego skutk贸w wymaga ka偶dorazowej oceny sytuacji faktycznej i interes贸w uprawnionego. Nale偶y przy tym bra膰 pod uwag臋 zar贸wno specyfik臋 utwor贸w, do kt贸rych posiada on prawa, jak i kana艂y dystrybucji, w kt贸rych dokonywany jest obr贸t nimi. Istotna jest przy tym tak偶e natura narusze艅, je艣li ju偶 do nich dosz艂o, a tak偶e to, kto si臋 nich dopu艣ci艂.

Nie nale偶y przy tym lekcewa偶y膰 偶adnego ze 艣rodk贸w, kt贸re przys艂uguj膮 tw贸rcom i聽innym podmiotom uprawnionym. W specyficznych sytuacjach ka偶dy z nich mo偶e si臋 okaza膰 najlepszym mo偶liwym sposobem zabezpieczenia interes贸w. Podstawowym narz臋dziem prawnym jest tutaj jednak art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b p.a. Nierzadko konieczne mo偶e by膰 r贸wnie偶 skorzystanie z mo偶liwo艣ci procesowych, jakie stwarza r贸wnoleg艂e toczenie si臋 post臋powania karnego. Co istotne, jego ewentualne zako艅czenie si臋 wyrokiem skazuj膮cym, wi膮za膰 b臋dzie s膮d cywilny (gospodarczy) w zakresie ustalenia faktu naruszenia praw oraz ich zawinienia. Otwiera膰 to mo偶e drog臋 do dochodzenia odszkodowania dalece przewy偶szaj膮cego normalne wynagrodzenie za korzystanie z utworu, cho膰 oczywi艣cie konieczne pozostanie udowodnienie rozmiar贸w szkody.

Podsumowuj膮c, nale偶y podkre艣li膰, 偶e w艂asno艣膰 intelektualna jest na gruncie polskiego prawa chroniona w spos贸b satysfakcjonuj膮cy. Jej regulacja nie tylko nie odbiega od og贸lnych regu艂 ochrony praw, ale wr臋cz w wielu miejscach zapewnia wy偶szy poziom gwarancji podmiotom uprawnionym. Doceni膰 nale偶y r贸wnie偶 to, 偶e poszczeg贸lne kategorie utwor贸w, w聽tym dzie艂a audiowizualne, posiadaj膮 w艂asne, szczeg贸lne unormowania, kt贸re uwzgl臋dniaj膮 ich specyfik臋.

Marcin Staniszewski

Radca Prawny

Kancelaria Prawna RPMS Staniszewski & Wsp贸lnicy

Pozna艅, 2019r.

Pozosta艂e artyku艂y

Zostaw komentarz

Translate 禄