Anna-Maria Sobczak
|
5 marca 2022
Spis treści

Klasyfikacja praw autorskich na prawa osobiste i majątkowe często stanowi problem nie tylko dla twórców, ale również osób pracujących w branży kreatywnej. Są to pojęcia trudne do precyzyjnego zdefiniowania i bardzo obszerne. Każde z nich wynika z regulacji ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jednak chronione są w różny sposób i w różnym stopniu. W tym artykule wyjaśnimy na czym polegają różnice i co kryje się pod każdym z tych pojęć.

Pojęcie praw autorskich

Prawa autorskie stanowią element praw własności intelektualnej. Pod tym pojęciem znajduje się ogół praw przysługujących twórcy utworu i zapewniają im ochronę. Autorskie prawa osobiste powstają zawsze na rzecz twórcy, natomiast podmiotem autorskich praw majątkowych mogą być również inne osoby. Co warto wskazać to to, że zarówno na gruncie polskich regulacji, jak i europejskich nie ma legalnej definicji twórcy, lecz przez podmiot praw autorskich można rozumieć osobę, której wyłącznie dysponuje danym utworem.

Ze względu na to, że utwór może zostać wykonany wyłącznie przez osobę fizyczną – tylko człowiek może być twórcą. Ustawa co prawda daje możliwość posiadania praw majątkowych pierwotnie podmiotom niebędącym osobami fizycznymi. Taka sytuacja ma miejsce na przykład na gruncie art. 11 PrAut, gdy podmiot, któremu nadano z mocy ustawy prawa majątkowe jest osobą fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą będącą wydawnictwem.

Co jest przedmiotem praw autorskich?

Bezpośrednio rozumianym przedmiotem ochrony na podstawie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych są po prostu prawa. Do ich ochrony dochodzi na podstawie sankcjonowanego nielegalnego korzystania z dóbr niematerialnych – utworów i przedmiotów praw pokrewnych. Prawo autorskie, ponieważ odnosi się do dóbr niematerialnych, a na dodatek bardzo kreatywnych, komplikuje dookreślenie koniecznych cech, które powinien mieć przedmiot ochrony. Definicja utworu zawarta w art. 1 ust. 1 PrAut jest bardzo ogólna i umożliwiająca szeroką interpretację. Utworem może być każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.

Katalog przedmiotów objętych ustawą o prawie autorskim znajduje się w art. 1 ust.2, jednak nie jest on zamknięty, więc umożliwia kwalifikację jako utwór innych, niewymienionych w nim dzieł. Przedmiotem praw autorskich są więc w szczególności utwory:

  • wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe);

  • plastyczne;

  • fotograficzne;

  • lutnicze;

  • wzornictwa przemysłowego;

  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne;

  • muzyczne i słowno-muzyczne;

  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne;

  • audiowizualne (w tym filmowe).

Co może okazać się ciekawe, polski ustawodawca nie uznał, aby wartość utworu przesądzała o jego ochronie. Oznacza to, że przedmiotem ochrony jest również sztuka naiwna, amatorska czy taka mająca wątpliwą wartość estetyczną, merytoryczną lub po prostu kiczowata.

Czy są więc „utwory”, które nie skorzystają z ochrony na gruncie ustawy o prawie autorskim? Jak najbardziej. Artykuł 4 PrAut wyłącza spod ochrony:

  • akty normatywne lub ich urzędowe projekty;

  • urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;

  • opublikowane opisy patentowe lub ochronne;

  • proste informacje prasowe.

Prawa niezbywalne – autorskie prawa osobiste

Twórcy są w najlepszej sytuacji w porównaniu z pozostałymi podmiotami praw autorskich ze względu na fakt, że ochrona w stosunku do nich ma charakter nieograniczony w czasie i trwa nawet po ich śmierci. Wynika to z faktu, że twórcy są jedynymi podmiotami uprawnionymi z tytułu autorskich praw osobistych. Są to takie prawa, które łączą więzią twórcę z utworem i w szczególności są uprawnieniem twórcy do:

#1 Autorstwa dzieła i oznaczenia go nazwiskiem, pseudonimem lub anonimowego udostępnienia

Jest to tak zwane „prawo do ojcostwa dzieła” i stanowi fundamentalne prawo przysługujące twórcy utworu. Zapewnia ono przede wszystkim ochronę przed przypisywaniem autorstwa innym, nieuprawnionym. Jednocześnie zapewnia wyłączne prawo do decydowania o tym, w jaki sposób autorstwo winno zostać oznaczone. Uprawnienie to nie dotyczy wyłącznie użycia nazwiska twórcy, ale również możliwości zdecydowania, czy twórca chce rozpowszechniać dzieło pod pseudonimem lub anonimowo.

Przykładem naruszenia tego prawa może być wyrok sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 17 kwietnia 2008 roku (VI ACa 1416/07), który dotyczył wydawcy, który opublikowawszy w przewodniku kilkaset zdjęć różnych autorów nie opisał ich autorstwem twórców, lecz wymienił ich alfabetycznie na wstępie książki. Sąd słusznie dopatrzył się w tym działaniu naruszenia praw osobistych twórcy, ponieważ informacja zbiorcza nie czyni zadość wymogowi oznaczenia utworu nazwiskiem twórcy. Według sądu informacja o autorstwie nie musi znajdować się pod każdym zdjęciem, może być zbiorcza jednak musi mieć taką formę aby bez problemu dało się ustalić autorów poszczególnych zdjęć.

#2 Decyzji o pierwszym udostępnieniu

Ustawodawca pozostawił twórcy wyłączne prawo do decyzji o tym kiedy utwór jest gotowy do zaprezentowania go publiczności oraz w jakich warunkach prezentacja ma nastąpić. Celem

tego uprawnienia jest gwarancja możliwości decydowania o ostatecznym kształcie utworu, o okolicznościach i sposobie pierwszego zakomunikowania go publiczności. Z chwilą pierwszego udostępnienia utworu uprawnienie to uznaje się za wyczerpane i twórca nie może zabronić dalszego rozpowszechniania go jeśli wyraził zgodę na udostępnienie utworu w określonej formie. Naruszeniem tego prawa jest udostępnianie bez zgody utworu nieukończonego.

#3 Nadzoru nad sposobem korzystania z utworu

Odnosi się to do wszystkich kategorii utworów z wyjątkiem programów komputerowych. Prawo to trwa od momentu ustalenia utworu i może być wykonywane również po wygaśnięciu praw majątkowych. W zależności od kategorii utworu przepisy szczególnie regulują kwestie wykonywania nadzoru autorskiego. W przypadku utworów, których walory artystyczne zależą od osobistego wykonania nośnika utworu przez twórcę, czyli między innymi dzieł fotograficznych wykonanie tego uprawnienia może polegać na sprawowaniu nadzoru nad wykonaną kopią utworu, który został uznany za egzemplarz oryginalny.

#4 Nienaruszalności treści i formy utworu i rzetelnego wykorzystania.

Prawo do integralności utworu wyraża się w zakazie wprowadzania w nim zmian bez uprzedniej zgody twórcy. Ochrona ta nie powinna ogranicza się wyłącznie do elementów twórczych, może dotyczyć na przykład zmiany treści rozprawy naukowej. Choć orzeczenie sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 18 czerwca 2003 roku wskazuje, że „ Na gruncie prawa autorskiegoochronie podlegają tylko estetyczne, a nie funkcjonalne elementy w strukturze utworuarchitektonicznego”. Jest to przykład zawężenia ochrony prawa do integralności utworu.

Natomiast uprawnienie do rzetelnego wykorzystania utworu wyraża się w zakazie wykorzystania dzieła w sposób wprowadzający w błąd co do charakteru i podstawowych przyjętych w nim kryteriów wartości. Nierzetelne wykorzystanie utworu przeważnie nie wiąże się z ingerencją w utwór lecz z niewłaściwym udostępnianiem go publiczności, które to narusza więź twórcy z utworem. Przykładem naruszenia tego prawa jest wypaczenie sensu dzieła poprzez przedstawienie dzieła fotograficznego w kontekście nieadekwatnym do pierwotnej myśli fotografa. Przedmiotowy przypadek został zbadany przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 września 1963 roku (I CR 734/62) i dotyczy opatrzenia zdjęć wykonanych przez fotografa dowolnym i nieprawdziwym komentarzem.

Czym są prawa autorskie majątkowe?

Majątkowe prawa autorskie są prawami podmiotowymi, stanowią zbiór uprawnień

przysługujących podmiotom w związku z powstaniem utworu. Ze względu na charakter przedmiotu, którego dotyczy różni się od prawa własności na gruncie kodeksu cywilnego. Specyfika dóbr niematerialnych polega na tym, że mogą być wykorzystywane w dowolnym zakresie przez nieograniczoną liczbę osób, bez wpływu na wyczerpanie tegoż dobra. Niejednokrotnie przywłaszczenie utworu nie wpływa na kwestię posiadania go przez uprawnionego, w związku z czym podstawowe narzędzia ochrony własności wynikające z przepisów prawa cywilnego niejednokrotnie nie znajdą zastosowania w przypadku utworów. Ustawodawca więc wprowadził odrębny sposób ochrony. Katalog tych praw jest zamknięty i wymieniony w art. 17 PrAut. Autorskimi prawami majątkowymi są:

  • Prawo do korzystania z utworu – Obejmuje ono ogół czynności eksploatacyjnych prawnych oraz faktycznych odnoszących się do skonkretyzowanego egzemplarza utworu, które zmierzają do umożliwienia zapoznania się z utworem określonemu podmiotowi twórca może ze swój utwór użytkować w różny sposób, więc jeśli nawet udzieli licencji na korzystanie z niego innemu podmiotowi, nie oznacza to, że sam nie będzie mógł z tego utworu korzystać.

  • Prawo do rozporządzania nim – wyraża się w możliwości dysponowania przysługującymi autorskimi prawami majątkowymi oraz czerpania korzyści materialny z eksploatacji utworu. Najważniejszym uprawnieniem do rozporządzania jest możliwość przeniesienia praw majątkowych na inną osobę. Obejmuje to nie tylko zbycie majątkowych praw autorskich, ale również udzielanie licencji na korzystanie z utworu.

  • Prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu – stanowi to rozwinięcie podstawowego prawa do rozporządzania utworem.

Ograniczenia czasowe majątkowych praw autorskich

Oprócz aspektu pozytywnego, majątkowe prawa autorskie posiadają też aspekt negatywny. Dotyczy on ograniczenia zarówno co do czasu jak i treści prawa.

Prawa autorskie majątkowe w całej Unii Europejskiej ograniczone są czasowo co do zasady na okres 70 lat, który liczony jest od ostatniego dnia roku kalendarzowego w roku śmierci twórcy. Jednak jeśli:

  • Utwór jest anonimowy to 70 lat liczy się od daty jego pierwszego rozpowszechnienia;

  • W przypadku współautorstwa, od daty śmierci ostatniego współautora;

  • W przypadku filmu, od daty śmierci najpóźniej zmarłego: reżysera, scenarzysty, autora dialogów, kompozytora;

Droit de suite – ograniczenia treściowe

Jednym z najważniejszych ograniczeń, co do treści praw autorskich jest problematyka droit de suite, z którą po raz pierwszy można było spotkać się w latach dwudziestych ubiegłego wieku we Francji. Współcześnie ograniczenie to zawarte jest w art. 19 PrAut. Jest to regulacja uprawniająca do uzyskania wynagrodzenia przez twórcę dzieł plastycznych, graficznych i fotograficznych oraz po śmierci autora dzieła przez jego spadkobierców w związku z zawodową odsprzedażą tegoż utworu. W tle powstania tej regulacji była sytuacja na rynku sztuki na początku XX w.

Rozpowszechnianie utworu skupione było głównie na obrocie oryginalnym egzemplarzem dzieła, gdyż technika reprodukcyjna nie była jeszcze na tyle rozwinięta. Autor podczas pierwotnej odsprzedaży dzieła mógł uzyskać znakomicie niższy dochód w porównaniu do ewentualnych kolejnych odsprzedaży dzieła przez kolejnych nabywców, ze względu na fakt, iż wartość utworu rosła wraz ze wzrostem uznania dla utworu i rozpoznawalności twórcy dzieła.

Konstrukcja droit de suite miała za zadanie zapewnić pewnego rodzaju połączenie autora z obrotem oryginalnym egzemplarzem dzieła poprzez udział we wzroście jego wartości przy kolejnych odsprzedażach. Współczesne czasy za sprawą rozwoju technologii sprawiły, że znacznie wzrosło znaczenie innych pół eksploatacji utworów, natomiast globalny obrót dziełami sztuki nadal nie zmniejsza się, a więc skala obrotu oryginałami dzieł plastycznych i fotograficznych nadal jest spora. Uprawnionym do wynagrodzenia jest twórca i jego spadkobiercy, nawet jeśli prawa majątkowe przysługują osobie trzeciej. Droit de suite stosuje się do zawodowej odsprzedaży, która nastąpiła w okresie trwania praw autorskich majątkowych czyli co do zasady w okresie życia twórcy i 70 lat po jego śmierci.

Podsumowanie

Anna Maria Sobczak

Problematyka praw autorskich jest skomplikowana, głównie dlatego, że dotyczy dóbr niematerialnych. Jak widać, prawa osobiste jak i majątkowe różnią się od siebie znacząco i nie sposób znaleźć między nimi cechy wspólne. Najważniejszym elementem praw autorskich osobistych jest to, że zawsze pozostają z twórcą niezależnie od tego co dzieje się z prawami majątkowymi. To daje gwarancję braku nadużyć i możliwości dochodzenia swoich praw w procesie lub za sprawą polubownego rozwiązania sporu. Prawa majątkowe mogą być dowolnie przenoszone na kolejne osoby trzecie zarówno w całości, jak i za sprawą licencji. Dzięki temu nie tylko twórca, lecz również inne osoby mogą czerpać korzyści za korzystanie z utworu na dowolnych polach eksploatacyjnych.

Anna Maria Sobczak

Aplikant Radcowski



Zaufali nam:


5/5 - (liczba głosów: 2)