Jak bezpiecznie kupić udziały w spółce? Due diligence, ryzyka i formalności

Zakup udziałów lub akcji w spółce to nie tylko okazja inwestycyjna, ale również realne ryzyko: ukryte zobowiązania, spory sądowe, błędy w dokumentach korporacyjnych, problemy podatkowe lub compliance. Zanim zdecydujesz się wejść kapitałowo w spółkę, warto potraktować transakcję jak projekt: wymagający uporządkowanego due diligence, z jasno ułożoną listą kontrolną i dobrze skonstruowaną umową sprzedaży.

Krok 1: Due diligence – zbadanie spółki przed ceną i umową

• Pierwszym krokiem bezpiecznego nabycia udziałów w spółce jest profesjonalna analiza formalna, prawna i finansowa spółki. Due diligence podejmowanej transakcji zwiększy Twoje bezpieczeństwo zanim podpiszesz umowę. W praktyce obejmuje to:
• weryfikację rejestrową – aktualny odpis z KRS/PRS, rubryka „dane wspólników”, liczba udziałów i wysokość kapitału zakładowego, wzmianki o sprawozdaniach finansowych i postępowaniach egzekucyjnych;
• sprawozdania finansowe i księgi – bilans, rachunek zysków i strat, przepływy pieniężne za ostatnie 2–3 lata; sprawdzenie, czy wartość nabywanych udziałów koresponduje z realną wartością spółki i jej majątku;
• zaświadczenia o niezaleganiu – z urzędu skarbowego i ZUS, aby zminimalizować ryzyko przejęcia „niespodziewanych” zaległości podatkowych lub składkowych.

Tak rozumiane działania odpowiadają modelowi, który opisujemy szerzej w artykułach o due diligence przy fuzjach i przejęciach: Jak przebiega due diligence w kontekście M&A? – Kancelaria RPMS  oraz o zakupie/sprzedaży udziałów: Sprzedaż udziałów w Spółce z o.o. – Kancelaria RPMS – tam znajdziesz więcej o tym, jak dopasować zakres badania do wartości transakcji.

Chcesz poczuć się bezpieczniej, potrzebujesz wsparcia przy transakcji kupna udziałów? Skorzystaj z naszej usługi: https://rpms.pl/due-diligence-finansowe/

Potrzebujesz porady prawnika?

Każda sytuacja jest inna.
Opisz swoją sprawę, a podpowiem, jakie kroki
warto podjąć w Twoim przypadku.

Wyślij zapytanie

Krok 2: Dokumenty korporacyjne i wymóg uzyskania zgody spółki – czy sprzedający może w ogóle sprzedać?

Bezpieczna transakcja zaczyna się od odpowiedzi na proste pytanie: czy podmiot, od którego kupujesz udziały, faktycznie może je zbyć. W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością możliwość zbycia udziałów często zależy od postanowień umowy spółki. Wiele błędów nabywców wynika z pominięcia podstawowych dokumentów korporacyjnych. Dopiero po czasie okazuje się, że udziały nigdy nie powstały, są obciążone albo zbycie wymagało dodatkowych zgód. Lista kontrolna powinna uwzględniać:

• umowę/statut spółki – czy nie przewiduje ograniczeń zbywalności (np. zgody spółki, prawo pierwszeństwa innych wspólników, ograniczenia wstąpienia spadkobierców); Zgoda na zbycie udziałów może być wymagana przez umowę spółki, a brak wymaganej akceptacji co do zasady sprawia, że przy zbyciu udziałów spółki czynność jest bezskuteczna. Prawo pierwszeństwa lub prawo pierwokupu może przysługiwać na rzecz dotychczasowego wspólnika albo innych wspólników, więc trzeba sprawdzić dokładny mechanizm;
• księgę udziałów / księgę uczestników – to ona ostatecznie potwierdza, kto jest właścicielem udziałów i w jakiej liczbie; warto ją zobaczyć, a nie opierać się wyłącznie na ustnych zapewnieniach;
• akta rejestrowe w sądzie – oryginalna umowa spółki, uchwały o podwyższeniach kapitału, zmiany właścicielskie; przykład ze źródeł pokazuje, że niezarejestrowane podwyższenie kapitału może prowadzić do nieważności części udziałów, a co za tym idzie – częściowej nieważności umowy sprzedaży.

Takie sprawdzenie podstaw korporacyjnych jest niezbędne, aby uniknąć sytuacji, w której nabywasz „udziały widmo” albo pakiet obciążony wadą prawną. W praktyce wymóg uzyskania zgody spółki i inne ograniczenia przy zbyciu wynikają najczęściej z treści umowy spółki. Przeczytaj również: Zbycie udziałów w spółce z o.o. – formy, zgody, ograniczenia:https://rpms.pl/zbycie-udzialow-w-spolce/

Krok 3: Zobowiązania, długi i „ukryte” obciążenia

Kupno udziałów w spółce może wiązać się z jej zobowiązaniami – zarówno tymi widocznymi w bilansie, jak i tymi, które dopiero mogą się ujawnić. Dlatego przed transakcją należy sprawdzić, czy wraz z udziałami nie nabywa się niespodziewanych długów i zobowiązań, które mogą obciążyć spółkę już po przystąpieniu do niej. Dokumentacja dotycząca zakupu udziałów powinna być odpowiednio przygotowana jeszcze przed podpisaniem umowy. Chodzi o:

• zobowiązania publicznoprawne – zaległe podatki i składki ZUS, potwierdzone zaświadczeniami o niezaleganiu;
• umowy z kontrahentami i bankami – najem, kredyty, leasingi, kontrakty z kluczowymi klientami; zwłaszcza pod kątem kar umownych i klauzul „change of control”, które mogą uruchomić wypowiedzenie umowy przy zmianie właściciela; warto też sprawdzić zakres obowiązków wynikających z umów kredytu i leasingu, w tym obowiązki informacyjne oraz ewentualną konieczność uzyskania zgody na zmianę właścicielską;
• zobowiązania pracownicze – zaległe wynagrodzenia, premie, składki; brak ich weryfikacji może skutkować roszczeniami wobec spółki już po Twoim wejściu.

Dopiero znajomość tych zobowiązań pozwala uczciwie ocenić, czy cena za udziały odpowiada realnemu ryzyku, jakie przejmujesz. Przed transakcją istotne są też weryfikacja umowy spółki i analiza sytuacji finansowej, bo brak płynności w prywatnej spółce może później utrudnić sprzedać udziały. Przy finalizacji potrzebne są także dokumenty tożsamości stron transakcji.

Krok 4: Ukryte ryzyka – zastaw, dopłaty, spory, podatki

Ryzyka nabycia udziałów nie można mierzyć jedynie wysokością ceny, jaką trzeba za nie zapłacić. Równie ważne są obciążenia, które nie wynikają wprost z liczby udziałów czy ujawnionego zadłużenia. Istnieje kilka zagrożeń, które łatwo przeoczyć, jeśli nie patrzy się na otoczenie prawne i podatkowe spółki z o.o.; jako tło warto pamiętać, że kapitał zakładowy spółki musi wynosić co najmniej 5 000 zł, minimalna wartość jednego udziału to 50 zł, a sama analiza struktury udziałów wymaga odniesienia do kapitału zakładowego spółki, ich wartości nominalnej oraz relacji do realnej ceny rynkowej, a nie tylko danych o kapitale zakładowym. Na co zwrócić uwagę:

• zastaw na udziałach – udział w spółce może być przedmiotem zastawu; nabycie udziału obciążonego zastawem oznacza ryzyko utraty go na rzecz wierzyciela; w praktyce trzeba sprawdzić odpowiednie rejestry zastawów oraz postanowienia w umowie spółki; trzeba też pamiętać, że udziały w spółce z o.o. mogą stracić na wartości lub nawet stać się bezwartościowe, więc sama ich liczba nie przesądza o bezpieczeństwie inwestycji;
• niespełnione świadczenia należne spółce – np. dopłaty, świadczenia niepieniężne przewidziane w umowie spółki; nabywca odpowiada solidarnie ze zbywcą za niespełnione świadczenia związane ze zbywanym udziałem; choć wspólnik co do zasady nie odpowiada prywatnym majątkiem za zobowiązania spółki, samo nabycie może nadal wiązać się z innymi ryzykami ekonomicznymi i korporacyjnymi;
• spory i ryzyka podatkowe – toczące się postępowania, brak składania sprawozdań finansowych, agresywne optymalizacje podatkowe – wszystko to może ujawnić się dopiero po transakcji jako „ukryte obciążenie”.

Świadomość tych ryzyk pozwala lepiej zaplanować treść oświadczeń i zabezpieczeń w umowie sprzedaży oraz decydować, czy dana inwestycja jest akceptowalna. Postanowienia zawarte w umowie spółki też mogą wskazywać te ryzyka.

Krok 5: Umowa sprzedaży udziałów/akcji i formalności po transakcji

Nawet najlepiej przeprowadzone ww. czynności nie zabezpieczą kupna udziałów spółki, jeśli sama umowa sprzedaży będzie wadliwa albo zbyt ogólna. Forma i treść umowy sprzedaży udziałów decydują o skuteczności całej transakcji – to na jej podstawie udziały przechodzą na nabywcę, a strony mogą później dochodzić swoich praw. Umowa sprzedaży udziałów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jest tu podstawowym dokumentem przenoszącym praw majątkowych do udziałów. W praktyce warto zadbać zarówno o wymogi formalne, jak i o zawartość merytoryczną i prawidłowe domknięcie wszystkich czynności „po podpisie”. Kluczowe są:

• forma prawna – forma zbycia udziałów musi być dokonana w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi; umowa zbycia udziałów musi być notarialnie poświadczona, a przy wykorzystaniu wzorca umowy w systemie teleinformatycznym stosuje się odrębne zasady wynikające z tego trybu;
• oświadczenia i zapewnienia – postanowienia, w których sprzedający zapewnia m.in., że udziały są wolne od zastawów i obciążeń, spółka nie posiada ukrytych długów, a przedstawione dane finansowe są rzetelne;
• zabezpieczenie płatności – np. rachunek powierniczy (escrow), płatność w transzach uzależnionych od wyników spółki; środki trafiają do sprzedającego po spełnieniu określonych warunków (np. wpis do KRS);
• PCC – sprzedaż udziałów podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych w wysokości 1%. Podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa udziałów spółki z o.o., a podstawą opodatkowania przy obrocie prawami majątkowymi jest ustalenie jego wartości rynkowej na podstawie przeciętnych cen stosowanych tego samego rodzaju; jeśli cena bez uzasadnionej przyczyny znacznie odbiega od rynku, organ może ją zakwestionować. Obowiązek podatkowy powstaje chwilą zawarcia umowy sprzedaży, czyli dnia zawarcia umowy, a kupujący musi złożyć deklarację PCC-3 w urzędzie skarbowym i zapłacić podatek; kupujący ma 14 dni na zapłatę podatku PCC, więc nabywcy udziałów powinni dochować tego terminu.

Po stronie sprzedającego przychód z odpłatnego zbycia udziałów co do zasady zalicza się do kapitałów pieniężnych i u osób fizycznych podlega podatku dochodowym według stawki 19%; przychód z odpłatnego zbycia powstaje, gdy nabywcę własności udziałów obejmuje przeniesienie własności w ramach konkretnej transakcji.

Po transakcji trzeba jeszcze zadbać o: a) zawiadomienie spółki i wpis do księgi udziałów – zgodnie z art. 187 k.s.h. dopiero zawiadomienie i wpis w księdze udziałów przesądzają o statusie wspólnika; nabycie udziałów powinno być zgłoszone spółce zgodnie z umową i dokumentami transakcyjnymi, a zmiana wspólnika wymaga aktualizacji księgi udziałów; b) zgłoszenie zmian do KRS – zarząd spółki zgłasza zmianę wspólników w terminie 7 dni, obecnie wyłącznie elektronicznie przez Portal Rejestrów Sądowych, do sądu rejestrowego, wraz z nową listą wspólników; oraz c) aktualizację w CRBR – zmiana beneficjentów rzeczywistych musi zostać zgłoszona w ciągu 14 dni.

Jak bezpiecznie kupić udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością – pomoc kancelarii

Nasza kancelaria wspiera inwestorów, przedsiębiorców i wspólników w całym procesie zakupu udziałów/akcji – od due diligence, przez negocjacje, po formalności rejestrowe. Dla naszych klientów:

• przeprowadzamy due diligence prawne i finansowe spółek (w tym weryfikację KRS, umów spółki, zobowiązań, sporów),
• projektujemy i negocjujemy umowy sprzedaży udziałów/akcji, z odpowiednimi oświadczeniami, zabezpieczeniami i mechanizmami płatności,
• obsługujemy zgłoszenia do KRS, CRBR i organów podatkowych (PCC, kwestie PIT po stronie sprzedającego),
• doradzamy przy transakcjach share deal w szerszym kontekście M&A oraz przy poukładaniu corporate compliance po transakcji.

Już teraz dowiedz się więcej o naszych usługach:

👉 Usługi i Doradztwo Prawne – Kancelaria RPMS® Staniszewski & Wspólnicy
https://rpms.pl/uslugi-prawne/r

👉 Prawo spółek, przekształcenia, fuzje i przejęcia – wsparcie transakcji udziałowych
https://rpms.pl/prawo-spolek-przeksztalcenia-fuzje-i-przejecia/

👉 Compliance – bezpieczne funkcjonowanie spółki po transakcji
https://rpms.pl/compliance/