Maciej Szukała
|
12 sierpnia 2022
Spis treści

Spółki kapitałowe postrzegane są jako atrakcyjna alternatywa dla wspólników, którzy chcą uniknąć odpowiedzialności za długi związane z prowadzeniem biznesu. Parasol ochronny gwarantowany przez te podmioty nie jest jednak niezawodny. W określonych przez prawo sytuacjach członkowie zarządu mogą odpowiadać za zobowiązania spółki z o.o., akcyjnej lub PSA. Kiedy powstaje taka odpowiedzialność i jak się przed nią bronić?

Kiedy powstaje odpowiedzialność członków zarządu na gruncie przepisów k.s.h.?

W przypadku każdej spółki kapitałowej mechanizm odpowiedzialności członków zarządu został uregulowany nieco inaczej. Kiedy roszczenia wierzycieli względem członków zarządu ulegają aktualizacji?

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Ustawodawca wprowadził mechanizm wtórnej odpowiedzialności członków zarządu w stosunku do spółek z o.o. Tę materię reguluje art. 299 k.s.h., który pozwala egzekwować wierzytelności przysługujące względem spółki w sytuacji, kiedy egzekucja względem niej stała się bezskuteczna. Odpowiedzialność w tym przypadku jest oparta na zasadzie ryzyka. Ciężar dowodu braku naruszenia spoczywa na członkach zarządu.

Spółka akcyjna

W przypadku spółek akcyjnych regulacja nie jest aż tak jednolita, ale wyróżnia się odpowiedzialność członków zarządu m.in. za:

  • wyrządzenie szkody innemu uczestnikowi obrotu według zasad ogólnych, na podstawie art. 415 k.c. w zw. z art. 490 k.s.h.;

  • zawinione niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości zgodnie z art. 21 ustawy prawo upadłościowe;

  • podanie fałszywych danych dotyczących spółki stosownie do art. 479 k.s.h.;

  • wyrządzenie szkody w związku z działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami statutu zgodnie z art. 483 k.s.h.

Rozproszona regulacja wcale nie przesądza o zawężeniu odpowiedzialności członków zarządu, wręcz przeciwnie! Przesłanek warunkujących ich odpowiedzialność jest więcej niż w przypadku spółek z ograniczoną odpowiedzialnością.

Prosta spółka akcyjna

W przypadku prostej spółki akcyjnej regulacja jest zbliżona do sytuacji członków zarządu w spółce akcyjnej. Ponoszą oni winę za:

  • dokonanie bezprawnej wypłaty na rzecz akcjonariusza w sposób sprzeczny z prawem lub postanowieniami statutu (solidarnie z beneficjentem);

  • podanie fałszywych danych o oświadczeniu o wniesieniu wkładów na pokrycie kapitału zakładowego;

  • niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości prostej spółki akcyjnej;

  • niewykonanie lub nienależyte wykonanie swoich obowiązków i wyrządzenie w związku z tym szkody.

Odpowiedzialność podatkowa członków zarządu spółek kapitałowych

Członkowie zarządów spółek kapitałowych ponoszą odpowiedzialność podatkową na gruncie art. 116 ordynacji podatkowej. Również w tym przypadku przesłanką warunkującą uruchomienie odpowiedzialności członków zarządu jest częściowa lub całościowa bezskuteczność egzekucji zobowiązań podatkowych wobec spółki.

Warto pamiętać, że wysokość zobowiązań w przypadku spółek kapitałowych działających na szeroką skalę w takich branżach jak IT, budownictwo, czy spedycja, może wynosić nawet kilka milionów złotych. Dlatego przed podjęciem obrony przed roszczeniami wierzycieli należy dobrze zaplanować strategię działania.

Przesłanki egzoneracyjne w tym przypadku są analogiczne do tych przewidzianych w art. 299 k.s.h. Dodatkowo członkowie zarządu mogą wskazać majątek spółki, z którego wierzyciel może się zaspokoić.

Kiedy można mówić o bezskuteczności egzekucji wobec spółki?

Jedną z najczęściej pojawiających się przesłanek warunkujących odpowiedzialność członków zarządu spółki kapitałowej jest bezskuteczność egzekucji wobec spółki. Jest to stan, kiedy wierzyciel nie może wyegzekwować od osoby prawnej wymagalnej wierzytelności. Nie wystarczy jednak przedstawić sądowi wezwania do zapłaty. Konieczne jest uzyskanie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wydanego przez komornika lub właściwy organ administracji.

Co ciekawe, przyjmuje się, że takie postanowienie nie musi dotyczyć konkretnej wierzytelności danego wierzyciela. Dopuszcza się również możliwość przedłożenia postanowienia umarzającego egzekucję pochodzącego od innego wierzyciela.

O bezskuteczności egzekucji wobec spółki świadczy też wynik postępowania o wyjawienie majątku prowadzone w trybie art. 913 i nast. k.p.c. Polega ono na zobowiązaniu dłużnika do złożenia wykazu majątku, jeżeli wierzyciel wykaże, że:

  • majątek zajęty w toku egzekucji nie rokuje zaspokojenia wierzytelności,

  • na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyskał pełnego zaspokojenia wierzytelności.

Oświadczenie dłużnika składane jest pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania.

Innym sposobem na wykazanie bezskuteczności egzekucji wobec spółki jest brak zaspokojenia wierzyciela w toku wykonania układu przez dłużnika, brak środków na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego, czy obciążenie majątku dłużnika przez ograniczone prawa rzeczowe w stopniu, który uniemożliwia zaspokojenie wierzytelności.

W orzecznictwie przyjmuje się, że wysuwanie roszczeń w stosunku do członków zarządu sp. z o.o. jest nieuzasadnione w sytuacji, kiedy spółka dysponuje majątkiem mogącym służyć do egzekucji. Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy nieobjęty egzekucją majątek w sposób oczywisty jest niewystarczający. Co do zasady więc przesłanka niewypłacalności musi więc odnosić się do całego majątku spółki.

W jaki sposób może wyglądać obrona członków zarządu spółek kapitałowych, jeżeli wierzyciel zdołał wykazać bezskuteczność egzekucji wobec osoby prawnej?

Zwolnienie członków zarządu spod odpowiedzialności w sp. z o.o.

Zgodnie z art. 299 §2 k.s.h., członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że:

  • we właściwym czasie złożono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzenie układu;

  • zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy;

  • pomimo niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewydania postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo niezatwierdzenia układu wierzyciel nie poniósł szkody.

Co do pierwszej przesłanki, w orzecznictwie wskazuje się, że określenie właściwego czasu na złożenie wniosku o upadłość powinno być każdorazowo zestawione z sytuacją finansową spółki. W wyroku z dnia 12 grudnia 2007 r., sygn. I CSK 313/07 Sąd Najwyższy zaznaczył, że właściwym momentem będzie czas, kiedy członek zarządu wie lub przy dołożeniu należytej staranności powinien był wiedzieć, że spółka nie jest już w stanie zaspokoić w całości wszystkich wierzycieli. Ma jednak środki, aby spłacić przynajmniej część wierzytelności i pokryć koszty postępowania upadłościowego.

Przesłanka braku winy musi odnosić się do obiektywnej niemożliwości podjęcia działania przez członka zarządu. W judykaturze podkreśla się, że przesłanki wyłączającej odpowiedzialność nie stanowi wewnątrzorganizacyjny podział obowiązków utrwalony w umowie między poszczególnymi członkami zarządu a spółką.

Przepisy k.s.h., jako akt powszechnie obowiązujący mają pierwszeństwo nad kontraktowymi regulacjami. Przykładem braku winy może być zniszczenie dokumentacji niezbędnej do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub zajęcie lokalu spółki przez wierzyciela. Orzecznictwo zdecydowanie wyklucza jako przesłankę egzoneracyjną braku winy powołanie się na:

  • zaawansowany wiek;

  • stan zdrowia;

  • długotrwałe przebywanie poza granicami Polski;

  • prowadzenie ksiąg spółki przez głównego księgowego;

  • subiektywne przekonanie o wypłacalności spółki.

Takie stanowisko zajął m.in. NSA w wyroku z dnia 29 czerwca 2016 r., sygn. II FSK 1580/14 i Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w wyroku z dnia 10 maja 2017 r., sygn. III Aua 852/16.

Jako brak szkody po stronie wierzyciela rozumie się sytuację, kiedy nie zmieniła się możliwość zaspokojenia swojej wierzytelności przez wierzyciela. De facto więc dla jego sytuacji nie ma w ogóle znaczenia fakt, czy członkowie zarządu podjęli jakiekolwiek działania, czy też nie. Jako przykład wskazuje się niewystarczające środki spółki na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. W takiej sytuacji wierzyciel nie zostałby zaspokojony nawet wtedy, gdyby procedura insolwencyjna była wszczęta niezwłocznie.

Odpowiedzialność członków zarządu w sp. z o.o. jest objęta domniemaniem wzruszalnym, powód nie musi jej wykazywać w toku procesu.

Zwolnienie członków zarządu spod odpowiedzialności w spółce akcyjnej

W przypadku spółek akcyjnych w wielu przypadkach konieczne będzie wykazanie braku winy w naruszeniu określonego obowiązku przez członka zarządu. Jest to pewne ułatwienie o tyle, że to na wierzycielu będzie spoczywał obowiązek wykazania zawinienia i nie jest ono objęte domniemaniem tak, jak przy odpowiedzialności w sp. z o.o.

Warto jednak podkreślić, że – podobnie jak w przypadku sp. z o.o. – na wyłączenie odpowiedzialności nie ma wpływu:

  • wewnątrzorganizacyjny podział obowiązków;

  • brak wiedzy i doświadczenia;

  • twierdzenie, że funkcja członka zarządu była pełniona funkcyjnie, bez rzeczywistego wpływu na sytuację w spółce;

  • faktyczne oddanie sprawowania władztwa nad spółką osobie trzeciej.

W orzecznictwie podkreśla się również, że odpowiedzialności nie wyłącza długotrwała choroba, ciąża, urlop macierzyński lub wychowawczy.

Jak w takim razie skutecznie bronić się przed odpowiedzialnością? Członkowie zarządu mogą wykazywać np. brak dostępu do dokumentacji, obłożną dolegliwość, która faktycznie uniemożliwia podjęcie odpowiednich działań, czy zdarzenia nagłe jak wypadek lub awaria infrastruktury informatycznej

Zwolnienie członków zarządu spod odpowiedzialności w prostej spółce akcyjnej

Odpowiedzialność członków zarządu w prostej spółce akcyjnej jest zbliżona do tej zaprojektowanej dla spółki akcyjnej i w dużej mierze opiera się na zasadzie winy.

Przykładowe sposoby obrony obejmują:

  • głosowanie przeciwko uchwale o dokonaniu nieuzasadnionej wypłaty na rzecz akcjonariusza;

  • dołożenie należytej staranności przy ocenie wypłacalności spółki;

  • brak obiektywnej możliwości uczestnictwa w procesie decyzyjnym, który skutkował powstaniem deliktu;

  • wykazanie braku szkody (jako jednej z przesłanek odpowiedzialności za zasadzie winy);

  • złożenie w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości, otwarcie restrukturyzacji lub zatwierdzenie układu;

  • złożenie rezygnacji z pełnienia funkcji przed powstaniem zobowiązania.

Na zakończenie warto wskazać, że obok wskazanych w k.s.h. przesłanek ekskulpacyjnych lub egzoneracyjnych członkowie zarządu mogą odwoływać się do ogólnych reguł prawa cywilnego. Zwolnienie od odpowiedzialności może więc nastąpić m.in. poprzez podniesienie zarzutu przedawnienia czy potrącenia, który przysługuje danemu członkowi zarządu, ale nie spółce.

Znalezienie odpowiedniej strategii obrony w wielu przypadkach będzie trudne i wymaga pomocy doświadczonego zespołu prawników.

Pytania i odpowiedzi:

Odpowiedzialność obejmuje zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez nich obowiązków członków zarządu oraz zaległości powstałe w czasie pełnienia tych obowiązków.

Tak, ale podział ma znaczenie wyłącznie wewnętrzne. Z punktu widzenia przepisów prawa ponoszą oni odpowiedzialność solidarną za długi spółki.

Orzecznictwo nie jest jednolite pod tym względem, ale wskazuje się m.in. na konieczność podjęcia stosownej uchwały, załączenia potwierdzeń odbioru, czy zaprzestanie podpisywania dokumentów spółki. W celu szerszego przedstawienia tematu warto zapoznać się z wyrokiem NSA z dnia 10 stycznia 2018 r., sygn. II FSK 3461/15.


Zaufali nam:


5/5 - (liczba głosów: 2)