Fundacja rodzinna - Czym jest i jak funkcjonuje fundacja rodzinna?

22 maja 2023 roku weszła w życie ustawa o fundacji rodzinnej. Stanowi ona odpowiedź na apel przedsiębiorców, którzy od dawna dostrzegali potrzebę wprowadzenia konstrukcji prawnej pozwalającej na bezpieczną sukcesję i budowanie silnej, rodzinnej marki. Wyjaśniamy czym jest i jak funkcjonuje fundacja rodzinna.

Jakie są cele fundacji rodzinnej?

Fundacja rodzinna w swoich założeniach ma przede wszystkim prowadzić do utrzymania przedsiębiorstw i innych składników majątkowych pomimo postępujących zmian pokoleniowych. W ten sposób chronimy kapitał przed rozdrobnieniem, przejęciem go przez przypadkowe osoby, które nie mają właściwych kompetencji, a w konsekwencji mamy dużo większe szanse na stworzenie silnej i globalnej marki, a w niektórych przypadkach po prostu utrzymanie majątku i bycie beneficjentem.

W założeniach fundacje rodzinne mają sprawić, że przedsiębiorstwa będą wyjęte spod kodeksowych regulacji prawa spadkowego, w tym ograniczone może zostać prawo do zachowku w przypadku rozwiązania fundacji lub otrzymania świadczeń związanych z jej funkcjonowaniem. Fundacja rodzinna jest właścicielem wszystkich składników majątkowych przekazanych przez fundatora, który w statucie ustala zasady zarządzania samą fundacją, w tym określa jej cele, krąg beneficjentów i inne kwestie, których katalog w zasadzie będzie nieograniczony. W praktyce zalety fundacji rodzinnej obejmują także działanie na rzecz członków rodziny i ochronę majątku rodzinnego przed podziałem pomiędzy spadkobierców. W konsekwencji przy dziedziczeniu żaden ze spadkobierców nie będzie bezpośrednio udziałowcem przedsiębiorstwa, lecz jedynie beneficjentem fundacji, czyli osobą uprawnioną do otrzymywania świadczeń, co zapobiega rozdrobnieniu aktywów.

Dla lepszego zrozumienia takiego założenia warto posłużyć się przykładem przedsiębiorstwa rodzinnego – spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w której udziały posiada jeden z rodziców. Jedno z dzieci natomiast w wyniku trudnej sytuacji osobistej popadło w długi. Gdyby doszło do zwyczajnego kodeksowego dziedziczenia, wówczas udziały w spółce na nie przypadające uległyby zajęciu, a dalej kapitał zostałby rozdrobniony. Zakładając fundację zajęta zostanie jedynie część zysku przypadająca na zadłużone dziecko, bowiem właścicielem przedsiębiorstwa stanie się fundacja, a ono będzie jedynie jej beneficjentem. Wyłączamy tutaj bezpośrednią strukturę właścicielską, co minimalizuje ryzyko nieudanej sukcesji. Analogicznie została rozwiązana sprawa związana z zachowkiem.

Zobacz również: Fundacja rodzina, czyli bezpieczna sukcesja w firmie

Potrzebujesz porady prawnika?

Każda sytuacja jest inna.
Opisz swoją sprawę, a podpowiem, jakie kroki
warto podjąć w Twoim przypadku.

Wyślij zapytanie

Jak funkcjonuje fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna działa na podstawie przepisów ustawy o fundacji rodzinnej oraz statutu, w którym fundator określa szczegółowy cel fundacji rodzinnej. Fundatorów może być kilku, przy czym przy ustanowieniu fundacji rodzinnej fundatorem może być osoba fizyczna z pełną zdolnością prawną, chyba że fundację ustanowiono w testamencie (wtedy fundator jest tylko jeden). Z punktu widzenia przepisów fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania na ich rzecz świadczeń takich, jak np. przekazanie:

• środków pieniężnych;
• rzeczy lub praw;
• oddanie tych składników do korzystania.

Świadczenia mogą być przyznawane z zastrzeżeniem warunku lub terminu. Wierzytelność beneficjenta może zostać zbyta na rzecz osoby trzeciej, ale ogół praw i obowiązków już nie. Osoba, która zrzekła się ogółu praw, traci status beneficjenta. W rezultacie zostaje pozbawiona prawa do świadczenia.

W nazwie podmiotu musi pojawić się określenie Fundacja Rodzinna (lub jej skrót, F.R). Przy ustanowieniu fundacji akcie założycielskim albo testamentem fundację można powołać wyłącznie w formie aktu notarialnego, a w akcie założycielskim określa się podstawowe zasady jej działania.

Choć fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą, działa fundacja rodzinna w tym obszarze tylko w granicach wskazanych przez ustawę, więc zakres takiej aktywności jest ustawowo ograniczony wyłącznie do określonych rodzajów biznesu, w tym m.in. :

• zbywania mienia;
• najmu, dzierżawy lub udostępniania mienia na innej podstawie;
• przystępowania do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych, spółdzielni oraz podmiotów o podobnym charakterze;
• nabywania i zbywania papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze;
• udzielania pożyczek podmiotom, w których fundacja jest wspólnikiem, akcjonariuszem lub udziałowcem albo jej beneficjentów.

Problematyczne podatkowo może być zwłaszcza zbywanie mienia, które zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia.

Prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie wskazany, w ustawie o fundacji rodzinnej pozwala uniknąć konieczności płacenia podatku CIT. Podatku dochodowego nie rozlicza się na bieżąco, bo ciężar ten jest odroczony do momentu wypłaty świadczeń beneficjentom. Pojawia się on dopiero w momencie wypłaty świadczenia na rzecz beneficjentów (według stawki 15%). Jeśli jednak profil działalności gospodarczej wykracza poza wskazany ustawowo zakres, trzeba liczyć się z „karną stawką” podatku CIT 25%.

Szczegółowe brzmienie statutu określa art. 25 ustawy. Poza tak oczywistymi kwestiami, jak siedziba, cel, sposób określania beneficjenta, czy przeznaczenie majątku po rozwiązaniu podmiotu w statucie można uregulować również:

• zasady współpracy organów fundacji rodzinnej;
• okoliczności rozwiązania fundacji rodzinnej;
• wytyczne dotyczące inwestowania majątku.

Zobacz również: Sukcesja w spółce osobowej

Prawo beneficjentów do informacji

Każdy z beneficjentów ma prawo żądać:

• wglądu do dokumentów fundacji rodzinnej oraz sporządzania z nich notatek;
• przedstawienia wyjaśnień od zarządu.

Zarząd może odmówić realizacji uprawnienia jedynie w sytuacji, kiedy istnieje obawa, że informacje zostaną wykorzystane w celu sprzecznym z celem istnienia fundacji. Beneficjentowi przysługuje w takiej sytuacji prawo wystąpienia do sądu rejestrowego z wnioskiem o zobowiązanie fundacji do udzielenia informacji.

Zobacz również: Obowiązki wynikające z Ustawy AML dla fundacji rodzinnych

Organy w fundacji rodzinnej

Organami fundacji jest zarząd, rada nadzorcza oraz zgromadzenie beneficjentów, a więc trzy organy, których zasady funkcjonowania i zakres kompetencji wynikają ze statutu fundacji i są zbliżone do struktury spółki kapitałowej.

Co ciekawe, zarządca fundacji rodzinnej i beneficjenci to nie muszą być te same osoby. Może zatem być tak, że rodzina fundatora będzie pełniła wyłącznie funkcje nadzorcze powiązane z wyborem i zmianą ewentualnego zarządcy, który odpowiada za bieżące funkcjonowanie fundacji, jej reprezentację i działa w jej własnym imieniu, zapewne za odpowiednim wynagrodzeniem.

Takie rozwiązanie pozwoli na uniknięcie szeregu komplikacji związanych chociażby z konfliktami pomiędzy beneficjentami, czego skutkiem mogłyby być problemy w działalności samego przedsiębiorstwa. W taki sposób, wybierając zarządcę głosowaniem przy zachowaniu metody większościowej sprawiamy, że konflikty rodzinne nie wpłyną w sposób znaczący na działalność samego przedsiębiorstwa.

Szczegółowe wymagania względem członków zarządu określa ustawa, a sami członkowie są powoływani zgodnie z zasadami określonymi w statucie, która jako przesłanki wymienia:

• pełną zdolność do czynności prawnych;
• niekaralność za wybrane przestępstwa wymienione w kodeksie karnym.

Ustawa wprowadza również domniemanie braku wynagrodzenia za sprawowanie funkcji członka zarządu. Odpłatność w tym zakresie należy przewidzieć w statucie.

Analogiczne wymagania zostały wprowadzone dla członków rady nadzorczej, przy czym jest to organ fakultatywny i ta sama osoba nie może pełnić obu funkcji jednocześnie.

Z kolei zgromadzenie beneficjentów jest zwoływane przez zarząd i skupia beneficjentów fundacji uprawnionych do uczestnictwa. Podejmuje najważniejsze uchwały dotyczące fundacji, pełni funkcję uchwałodawczą, niekiedy jego działanie jest jednak obligatoryjne, m.in. do:

• rozpatrzenia i zatwierdzenia sprawozdania finansowego za poprzedni rok obrotowy;
• udzielenie absolutorium członkom zarządu;
• podział lub pokrycie wyniku finansowego netto;
• wybór firmy audytorskiej.

Członkowie zarządu, rady nadzorczej oraz likwidatorzy ponoszą odpowiedzialność na zasadzie winy względem fundacji rodzinnej za wyrządzenie szkody. W przypadku organów kolegialnych odpowiedzialność jest solidarna.

Niezależnie od odpowiedzialności członków organów ustawa przewiduje mechanizmy znane z k.s.h., czyli powództwa o uchylenie uchwały oraz stwierdzenie nieważności uchwały, które mają służyć do kontroli procesu decyzyjnego w fundacji.

Zobacz również: Jak założyć fundację?

Audyt fundacji rodzinnej

Co najmniej raz na 4 lata funkcjonowania fundacji rodzinnej należy przeprowadzić w niej audyt, który obejmuje:

• zarządzanie aktywami fundacji rodzinnej;
• zaciąganie i spełnianie zobowiązań prywatno- i publicznoprawnych.

Oceny dokonuje się na płaszczyźnie prawidłowości, rzetelności, zgodności z prawem i celem fundacji. W skład zespołu audytowego mogą chodzić: biegły rewident, doradca podatkowy, adwokat lub radca prawny. Każdy audyt kończy się sporządzeniem raportu, który trafia w ręce zarządu.

Nie każdy spadkobierca będzie beneficjentem fundacji rodzinnej

Bez wątpienia swoboda w określaniu beneficjentów jest elementem, który zachęci wielu przedsiębiorców do założenia fundacji. Co do zasady beneficjentami mają być członkowie najbliższej rodziny, a dalej ich zstępni, jednak fundator tworząc fundację będzie mógł zastrzec w statucie określone kryteria jakie dana osoba będzie musiała spełnić, aby stać się beneficjentem. Tutaj katalog jest otwarty i mogą to być tak prozaiczne rzeczy, jak konieczność ukończenia określonego kierunku studiów, uzyskanie konkretnego doświadczenia, ale w grę może wchodzić też na przykład stan cywilny. Co ważne, jej beneficjenci mogą otrzymywać środki m.in. na utrzymanie, edukację lub leczenie.

Osoby, które należą do najbliższej rodziny, a nie spełnią tych warunków będą mogły domagać się od fundacji wypłaty zachowku. Warto powtórzyć, że w założeniach zachowek ma być wypłacany z zysków wypracowanych przez fundację, więc same przedsiębiorstwa wchodzące w jej skład pozostają bezpieczne.

Przepisy zakładają, że fundusz założycielski fundacji rodzinnej będzie doliczany do spadku po fundatorze za okres maksymalnie 10 lat wstecz licząc od otwarcia spadku. Wypłatę zachowku można odroczyć, rozłożyć na raty lub obniżyć.

Fundacja rodzinna – czy dla każdego?

Według stanu na czerwiec 2026 roku w Polsce funkcjonuje ok. 4 tys. fundacji rodzinnych (zarejestrowanych, drugie tyle wniosków jest w toku rejestracji jako fundacji rodzinnych w organizacji). Duża liczba podmiotów zarejestrowanych w relatywnie krótkim czasie pokazuje, że takie rozwiązanie było w praktyce potrzebne i cieszy się dużym zainteresowaniem, zwłaszcza wśród właścicieli firm rodzinnych. To także pokazuje rosnące znaczenie polskiej fundacji rodzinnej jako narzędzia sukcesyjnego. Obecnie sama rejestracja fundacji rodzinnej trwa nawet kilkanaście miesięcy, co wynika z faktu, że tylko jeden Sąd prowadzi rejestr fundacji rodzinnych i zajmuje się rozpatrywaniem wniosków. Jest to Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim.

Fundator, aby założyć fundację rodzinną będzie musiał wnieść do niej mienie, przy czym wartość funduszu założycielskiego musi wynosić co najmniej 100 000 zł, a jej fundusz założycielski stanowi podstawę dalszego działania. Z jednej strony możemy stwierdzić, że jest to kwota dość niska jak na przedsiębiorstwo, co może prowadzić do sporego rozdrobnienia. Z drugiej strony powinniśmy mieć na uwadze te przedsiębiorstwa, które oparte są na wiedzy/usługach i specjalistycznym know-how, gdzie nie są wymagane duże nakłady dla wykonywania rentownych usług. Trzeba jednak pamiętać, że od 22 maja 2023 roku rozwiązanie to jest dostępne dla przedsiębiorców, ale fundacja rodzinna nie jest rozwiązaniem uniwersalnym i wiąże się z kosztami.

Poza osobami fizycznymi beneficjentem może być również organizacja pozarządowa (np. inna fundacja), a także organizacje pozarządowe prowadzące działalność pożytku publicznego, które zgodnie ze statutem mogą otrzymać świadczenie od fundacji rodzinnej lub w związku z jej rozwiązaniem.

Fundacje rodzinne na koniec roku obrotowego składają sprawozdanie finansowe. Jeżeli wykaże ono przewagę pasywów nad aktywami, zyski na dany rok obrotowy przeznacza się na uzupełnienie majątku fundacji. Sprawozdanie finansowe jest składane do Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim, a jeśli podmiot prowadzi opodatkowaną działalność gospodarczą, dokument składa się również do Szefa KAS.

Co z odpowiedzialnością w fundacji rodzinnej?

Zgodnie z przepisami ustawy fundacja ma odpowiadać za zobowiązania solidarnie z fundatorem. Idąc dalej, po śmierci fundatora odpowiedzialność w najgorszym przypadku dosięgnie majątku fundacji rodzinnej, przy czym co do zasady fundacja odpowiada za zobowiązania tylko do wysokości wniesionych aktywów. Oznacza to tyle, że majątki beneficjentów pozostają bezpieczne i nie będą narażone na ewentualną egzekucję spowodowaną działaniem podmiotów, które funkcjonują w ramach fundacji.

Odpowiedzialność fundacji rozciąga się też na wykonanie powstałego po jej utworzeniu obowiązku alimentacyjnego obciążającego fundatora, choć w tym przypadku wierzyciel powinien prowadzić egzekucję w pierwszej kolejności z majątku fundatora. Odpowiedzialności nie można wyłączyć, a także ograniczyć bez zgody wierzycieli, a jej zakres pozostaje powiązany z aktywami wniesionymi do fundacji.

W przypadku solidarnej odpowiedzialności fundacji i fundatora wierzyciele mają prawo do skierowania powództwa przeciwko fundacji, zanim egzekucja z majątku fundatora okaże się bezskuteczna. Takie rozwiązanie przyspiesza odzyskanie należności.

Jeżeli w związku z zobowiązaniami wobec osób trzecich fundacja nie jest w stanie zaspokoić wszystkich beneficjentów w pełni, zarząd dokonuje odpowiedniego miarkowania świadczeń. Nie oznacza to jednak, że roszczenia przepadają. Ich realizacja ulega jednak wstrzymaniu do czasu poprawy płynności finansowej podmiotu.

Czy na pewno fundacja rodzinna?

W Polsce słowo „fundacja” kojarzy nam się z organizacjami non-profit, które działają w ściśle określonych celach, głównie wspierają osoby chore oraz działania na rzecz ochrony środowiska lub inne cele publicznie pożyteczne. Fundacje rodzinne w założeniu nie mają natomiast być organizacjami non-profit, lecz instytucjami, które wspomogą prowadzenie międzypokoleniowych przedsiębiorstw, w tym utrzymanie i powiększanie kapitału. Zarządzają nim długoterminowo i stabilnie, a także chronią go przed wpływem osób trzecich.

Podatek od spadków i darowizn w fundacji rodzinnej

Samo stanie się beneficjentem nie wiąże się z obowiązkiem zapłaty podatku od spadków i darowizn, a sama fundacja rodzinna również nie płaci podatku od spadków i darowizn. Podobnie też sama fundacja ma być neutralna podatkowo (CIT). Ustawodawca zrezygnował też z PCC tytułem transferów związanych z wkładami. Zarówno wniesienie składników majątku, jak i zarządzanie nim nie podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych. Podatkiem będą obarczone zatem wyłącznie wypłaty zysku beneficjentom (PIT), przy czym najbliższa rodzina fundatora, czyli grupa zerowa, korzysta ze zwolnienia z PIT. Zwolnienie z CIT oznacza, że bez podatku można sprzedawać np. udziału lub akcje firm wchodzących w skład fundacji (z ograniczeniami).

Warto wspomnieć, że od 1 stycznia 2026 roku uszczelniono opodatkowanie fundacji rodzinnych. Główne zmiany dotyczą:

• zwolnienie z CIT przy sprzedaży udziałów lub akcji nie obowiązuje, jeśli do transakcji doszło przed upływem 36 miesięcy od końca roku, w którym majątek został nabyty lub wniesiony (wprowadzenie okresu karencji),
• zwolnieniem z CIT objęty jest wyłącznie długoterminowy najem na cele mieszkaniowe. Przychody z najmu krótkoterminowego i usług zakwaterowania podlegają podstawowemu 15% CIT,
• za ukryte zyski podlegające opodatkowaniu CIT uznaje się pożyczki udzielane fundatorowi oraz osobom fizycznym powiązanym, nie tylko beneficjentom, a także pożyczki umorzone lub przedawnione,
• niezrealizowane zyski zostały objęte tzw. Exit Tax, czyli podatkiem od wyjścia.

Zmian podatkowe ograniczają nieco przydatność fundacji rodzinnej jako wehikułu inwestycyjnego, ale nadal dostępnych jest sporo preferencji podatkowych, istotnych także z perspektywy optymalizacji podatkowej.

Rozwiązanie i likwidacja fundacji rodzinnej

Fundacja ulega rozwiązaniu z przyczyn, o których mowa w art. 85 i następnych ustawy. Są to:

• upływ okresu na jaki powołano fundację lub zrealizowanie jej celu;
• zarządzanie podmiotem w sposób sprzeczny z celem lub interesami beneficjentów;
• niecelowość kontynuowania działalności;
• zakończenie postępowania upadłościowego względem fundacji prowadzącej działalność gospodarczą;
• realizacja ustawowych przesłanek (m.in. niezłożenie sprawozdań finansowych przez kolejne 2 lata obrotowe, niezłożenie wniosku o wpis do rejestru lub niewniesienie funduszu założycielskiego).

Rozwiązanie fundacji następuje po przeprowadzeniu likwidacji fundacji, z chwilą wykreślenia fundacji z rejestru. Likwidatorami są przede wszystkim członkowie zarządu lub inne osoby, wyznaczone przez sąd rejestrowy.