Filip Nowaczyk
|
2 lipca 2021
Spis treści

W środowisku przedsiębiorców rodzinnych od dawna krążyły głosy dotyczące potrzeby utworzenia instytucji, która pozwoliłaby na bezpieczną sukcesję, która jednocześnie gwarantowałaby utrzymanie samego przedsiębiorstwa i rodzinnego majątku przez kolejne pokolenia. Ustawodawca bardzo długo pozostawał głuchy na takie prośby, a przedsiębiorcy korzystali z tego typu rozwiązań w innych krajach, które taką możliwość oferują – przede wszystkim w zachodniej części Europy. Potrzeby częściowo były zaspokajane przez konstytucje firm rodzinnych, ale wiele w tej materii mówi funkcjonowanie na rynku wielu przedsiębiorstw, które zajmują się tworzeniem takich fundacji dla polskich przedsiębiorców poza granicami. Być może właśnie to coraz większy odpływ kapitału przyczynił się do rozpoczęcia prac nad naszymi krajowymi regulacjami.

W dniu 14 grudnia 2022 roku Sejm uchwalił ustawę o fundacji rodzinnej i przekazał ją do Senatu w celu dalszego procedowania. Jakich rozwiązań można się spodziewać w nowym akcie prawnym?

Jakie są cele fundacji rodzinnej?

Fundacja rodzinna w swoich założeniach ma przede wszystkim prowadzić do utrzymania przedsiębiorstw i innych składników majątkowych pomimo postępujących zmian pokoleniowych. W ten sposób chronimy kapitał przed rozdrobnieniem, przejęciem go przez przypadkowe osoby, które nie mają właściwych kompetencji, a w konsekwencji mamy dużo większe szanse na stworzenie silnej i globalnej marki, a w niektórych przypadkach po prostu ich utrzymanie i bycie beneficjentem.

W założeniach fundacje rodzinne mają sprawić, że przedsiębiorstwa będą wyjęte spod kodeksowych regulacji prawa spadkowego, w tym ograniczone może zostać prawo do zachowku w przypadku rozwiązania fundacji lub otrzymania świadczeń związanych z jej funkcjonowaniem. Fundacja rodzinna będzie właścicielem wszystkich składników majątkowych przekazanych przez fundatora, który w statucie miałby ustalić zasady zarządzania samą fundacją, w tym określić jej cele, krąg beneficjentów i inne kwestie, których katalog w zasadzie będzie nieograniczony. W konsekwencji przy dziedziczeniu, żaden ze spadkobierców nie będzie bezpośrednio udziałowcem przedsiębiorstwa, lecz jedynie beneficjentem fundacji.

Dla lepszego zrozumienia takiego założenia warto posłużyć się przykładem przedsiębiorstwa rodzinnego – spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w której udziały posiada jeden z rodziców. Jedno z dzieci natomiast w wyniku trudnej sytuacji osobistej popadło w długi. Gdyby doszło do zwyczajnego kodeksowego dziedziczenia, wówczas udziały w spółce na nie przypadające uległyby zajęciu, a dalej kapitał zostałby rozdrobniony. Zakładając fundację zajęta zostanie jedynie część zysku przypadająca na zadłużone dziecko, bowiem właścicielem przedsiębiorstwa stanie się fundacja, a ono będzie jedynie jej beneficjentem. Wyłączamy tutaj bezpośrednią strukturę właścicielską. Analogicznie zostanie rozwiązana sprawa związana z zachowkiem.

Jak funkcjonuje fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna ma działać na podstawie przepisów ustawy oraz statutu, w którym fundator określa szczegółowy cel fundacji rodzinnej. Fundatorów może być kilku, chyba że fundację ustanowiono w testamencie (wtedy fundator jest tylko jeden). Z punktu widzenia przepisów fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania na ich rzecz świadczeń takich, jak np. przekazanie:

  • środków pieniężnych;
  • rzeczy lub praw;
  • oddanie tych składników do korzystania.

Świadczenia mogą być przyznawane z zastrzeżeniem warunku lub terminu. Wierzytelność beneficjenta może zostać zbyta na rzecz osoby trzeciej, ale ogół praw i obowiązków już nie. Osoba, która zrzekła się ogółu praw traci status beneficjenta.

W nazwie podmiotu musi pojawić się określenie Fundacja Rodzinna (lub jej skrót, F.R). Akt założycielski (lub testament) muszą być sporządzone w formie aktu notarialnego.

Choć fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą, kompetencja ta jest ograniczona wyłącznie do określonych rodzajów biznesu, w tym m.in.:

  • zbywania mienia;
  • najmu, dzierżawy lub udostępniania mienia na innej podstawie;
  • przystępowania do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych, spółdzielni oraz podmiotów o podobnym charakterze;
  • nabywania i zbywania papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze;
  • udzielania pożyczek podmiotom, w których fundacja jest wspólnikiem, akcjonariuszem lub udziałowcem albo jej beneficjentów.

Szczegółowe brzmienie statutu określa art. 25 ustawy. Poza tak oczywistymi kwestiami, jak siedziba, cel, sposób określania beneficjenta, czy przeznaczenie majątku po rozwiązaniu podmiotu w statucie można uregulować również:

  • zasady współpracy organów fundacji rodzinnej;
  • okoliczności rozwiązania fundacji rodzinnej;
  • wytyczne dotyczące inwestowania majątku.

Prawo beneficjentów do informacji

Każdy z beneficjentów ma prawo żądać:

  • wglądu do dokumentów fundacji rodzinnej oraz sporządzania z nich notatek;
  • przedstawienia wyjaśnień od zarządu.

Zarząd może odmówić realizacji uprawnienia jedynie w sytuacji, kiedy istnieje obawa, że informacje zostaną wykorzystane w celu sprzecznym z celem istnienia fundacji. Beneficjentowi przysługuje w takiej sytuacji prawo wystąpienia do sądu rejestrowego z wnioskiem o zobowiązanie fundacji do udzielenia informacji.

Organy w fundacji rodzinnej

Organami fundacji jest zarząd, rada nadzorcza oraz zgromadzenie beneficjentów, a zasady ich funkcjonowania i zakres kompetencji jest zbliżony do struktury spółki kapitałowej.

Co ciekawe, zarządca fundacji rodzinnej i beneficjenci to nie muszą być te same osoby. Może zatem być tak, że rodzina fundatora będzie pełniła wyłącznie funkcje nadzorcze powiązane z wyborem i zmianą ewentualnego zarządcy, który będzie odpowiedzialny za działalność operacyjną, zapewne za odpowiednim wynagrodzeniem.

Takie rozwiązanie pozwoli na uniknięcie szeregu komplikacji związanych chociażby z konfliktami pomiędzy beneficjentami, czego skutkiem mogłyby być problemy w działalności samego przedsiębiorstwa. W taki sposób, wybierając zarządcę głosowaniem przy zachowaniu metody większościowej sprawiamy, że konflikty rodzinne nie wpłyną w sposób znaczący na działalność samego przedsiębiorstwa.

Szczegółowe wymagania względem członków zarządu określa ustawa, która jako przesłanki wymienia:

  • pełną zdolność do czynności prawnych;
  • niekaralność za wybrane przestępstwa wymienione w kodeksie karnym.

Ustawa wprowadza również domniemanie braku wynagrodzenia za sprawowanie funkcji członka zarządu. Odpłatność w tym zakresie należy przewidzieć w statucie.

Analogiczne wymagania zostały wprowadzone dla członków rady nadzorczej, przy czym ta sama osoba nie może pełnić obu funkcji jednocześnie.

Z kolei zgromadzenie beneficjentów jest zwoływane przez zarząd i biorą w nim udział wszyscy beneficjenci uprawnieni do uczestnictwa. Pełni funkcję uchwałodawczą, niekiedy jego działanie jest jednak obligatoryjne, m.in. do:

  • rozpatrzenia i zatwierdzenia sprawozdania finansowego za poprzedni rok obrotowy;
  • udzielenie absolutorium członkom zarządu;
  • podział lub pokrycie wyniku finansowego netto;
  • wybór firmy audytorskiej.

Członkowie zarządu, rady nadzorczej oraz likwidatorzy ponoszą odpowiedzialność na zasadzie winy względem fundacji rodzinnej za wyrządzenie szkody. W przypadku organów kolegialnych odpowiedzialność jest solidarna.

Niezależnie od odpowiedzialności członków organów ustawa przewiduje mechanizmy znane z k.s.h., czyli powództwa o uchylenie uchwały oraz stwierdzenie nieważności uchwały, które mają służyć do kontroli procesu decyzyjnego w fundacji.

Audyt fundacji rodzinnej

Raz na 4 lata funkcjonowania fundacji rodzinnej należy przeprowadzić w niej audyt, który obejmuje:

  • zarządzanie aktywami fundacji rodzinnej;
  • zaciąganie i spełnianie zobowiązań prywatno- i publicznoprawnych.

Oceny dokonuje się na płaszczyźnie prawidłowości, rzetelności, zgodności z prawem i celem fundacji. Przepisy dokładnie określają skład zespołu audytorskiego oraz określają, na czym polega jego niezależność. Każdy audyt kończy się sporządzeniem raportu, który trafia w ręce zarządu.

Nie każdy spadkobierca będzie beneficjentem fundacji rodzinnej

Bez wątpienia jest to element, który zachęci wielu przedsiębiorców do założenia fundacji. Co do zasady beneficjentami mają być członkowie najbliższej rodziny, a dalej ich zstępni, jednak fundator tworząc fundację będzie mógł zastrzec w statucie określone kryteria jakie dana osoba będzie musiała spełnić, aby stać się beneficjentem. Tutaj katalog jest otwarty i mogą to być tak prozaiczne rzeczy, jak konieczność ukończenia określonego kierunku studiów, uzyskanie konkretnego doświadczenia, ale w grę może wchodzić też na przykład stan cywilny.

Osoby, które należą do najbliższej rodziny, a nie spełnią tych warunków będą mogły domagać się od fundacji wypłaty zachowku. Warto powtórzyć, że w założeniach zachowek ma być wypłacany z zysków wypracowanych przez fundację, więc same przedsiębiorstwa wchodzące w jej skład pozostają bezpieczne.

Przepisy zakładają, że fundusz założycielski fundacji rodzinnej będzie doliczany do spadku po fundatorze za okres maksymalnie 10 lat wstecz licząc od otwarcia spadku. Wypłatę zachowku można odroczyć, rozłożyć na raty lub obniżyć.

Fundacja rodzinna – czy dla każdego?

Dotąd w Polsce w ramach fundacji rodzinnych działały tylko największe podmioty. Spowodowane było to przede wszystkim wysokimi kosztami tworzenia takich organizacji poza granicami naszego kraju, w szczególności w Liechtensteinie.

Fundator, aby założyć fundację rodzinną będzie musiał wnieść do niej mienie o wartości co najmniej 100.000,00 zł. Z jednej strony możemy stwierdzić, że jest to kwota dość niska jak na przedsiębiorstwo, co może prowadzić do sporego rozdrobnienia. Z drugiej strony powinniśmy mieć na uwadze te przedsiębiorstwa, które oparte są na wiedzy/usługach i specjalistycznym know-how, gdzie nie są wymagane duże nakłady dla wykonywania rentownych usług.

Poza osobami fizycznymi beneficjentem może być również organizacja pozarządowa (np. inna fundacja), która zgodnie ze statutem może otrzymać świadczenie od fundacji rodzinnej lub w związku z jej rozwiązaniem.

Fundacje rodzinne na koniec roku obrotowego składają sprawozdanie finansowe. Jeżeli wykaże ono przewagę pasywów nad aktywami, zyski na dany rok obrotowy przeznacza się na uzupełnienie majątku fundacji.

Co z odpowiedzialnością w fundacji rodzinnej?

Zgodnie z przepisami procedowanej ustawy fundacja ma odpowiadać za zobowiązania solidarnie z fundatorem. Idąc dalej, po śmierci fundatora odpowiedzialność w najgorszym przypadku dosięgnie majątku fundacji. Oznacza to tyle, że majątki beneficjentów pozostają bezpieczne i nie będą narażone na ewentualną egzekucję spowodowaną działaniem podmiotów, które funkcjonują w ramach fundacji.

Odpowiedzialność fundacji rozciąga się też na wykonanie powstałego po jej utworzeniu obowiązku alimentacyjnego obciążającego fundatora, choć w tym przypadku wierzyciel powinien prowadzić egzekucję w pierwszej kolejności z majątku fundatora. Odpowiedzialności nie można wyłączyć, a także ograniczyć bez zgody wierzycieli.

W przypadku solidarnej odpowiedzialności fundacji i fundatora wierzyciele mają prawo do skierowania powództwa przeciwko fundacji, zanim egzekucja z majątku fundatora okaże się bezskuteczna. Takie rozwiązanie przyspiesza odzyskanie należności.

Jeżeli w związku z zobowiązaniami wobec osób trzecich fundacja nie jest w stanie zaspokoić wszystkich beneficjentów w pełni, zarząd dokonuje odpowiedniego miarkowania świadczeń. Nie oznacza to jednak, że roszczenia przepadają. Ich realizacja ulega jednak wstrzymaniu do czasu poprawy kondycji finansowej podmiotu.

Czy na pewno fundacja?

W Polsce słowo „fundacja” kojarzy nam się z organizacjami non-profit, które działają w ściśle określonych celach, głównie wspierają osoby chore oraz działania na rzecz ochrony środowiska. Fundacje rodzinne w założeniu nie mają natomiast być organizacjami non-profit, lecz instytucjami, które wspomogą prowadzenie międzypokoleniowych przedsiębiorstw, w tym utrzymanie i powiększanie kapitału.

Ustawodawca przewidział jednak także, że poza sferą biznesową, fundator w statucie będzie mógł nałożyć obowiązek przekazywania określonej części zysków na cele charytatywne. Wzorem państw, w których już fundacje rodzinne funkcjonują założenie jest takie, aby każdy podmiot posiadał instytucję, którą będzie wspierał. Tym samym będziemy dążyć do tworzenia polskich odpowiedników Fundacji dr Oetkera, Giorgio Armaniego, czy też fundacji IKEA.

Podatek od spadków i darowizn w fundacji rodzinnej

Samo stanie się beneficjentem nie będzie wiązało się z obowiązkiem zapłaty podatku od spadków i darowizn. Podobnie też sama fundacja ma być neutralna podatkowo (CIT). Ustawodawca zamierza zrezygnować też z PCC tytułem transferów związanych z wkładami. Podatkiem będą obarczone zatem wyłącznie wypłaty zysku beneficjentom (PIT). Zwolnienie z CIT oznacza, że bez podatku można sprzedawać np. udziału lub akcje firm wchodzących w skład fundacji.

Rozwiązanie i likwidacja fundacji rodzinnej

Fundacja ulega rozwiązaniu z przyczyn, o których mowa w art. 85 ustawy. Są to:

  • upływ okresu na jaki powołano fundację lub zrealizowanie jej celu;
  • zarządzanie podmiotem w sposób sprzeczny z celem lub interesami beneficjentów;
  • niecelowość kontynuowania działalności;
  • zakończenie postępowania upadłościowego względem fundacji prowadzącej działalność gospodarczą;
  • realizacja ustawowych przesłanek (m.in. niezłożenie sprawozdań finansowych przez kolejne 2 lata obrotowe, niezłożenie wniosku o wpis do rejestru lub niewniesienie funduszu założycielskiego).

Rozwiązanie fundacji następuje po przeprowadzeniu likwidacji, z chwilą wykreślenia fundacji z rejestru. Likwidatorami są przede wszystkim członkowie zarządu lub inne osoby, wyznaczone przez sąd rejestrowy.

Pytania i odpowiedzi

Fundacja rodzinna powstaje z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych prowadzonych przez sąd rejestrowy – Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Rejestr fundacji rodzinnych jest jawny i każdy może otrzymywać z niego informacje oraz poświadczone wyciągi i zaświadczenia. Dane wpisane do rejestru są objęte domniemaniem prawdziwości na mocy art. 122 ust. 1 ustawy.

A: Do założenia fundacji rodzinnej niezbędne jest przeprowadzenie następujących działań:

  • złożenia oświadczenia o założeniu fundacji rodzinnej;
  • ustalenie statutu;
  • sporządzenie spisu mienia wnoszonego na pokrycie funduszu założycielskiego;
  • ustanowienie organów fundacji;
  • wniesienie funduszu założycielskiego (przed wpisem fundacji lub w terminie 2 lat od dnia jej wpisania, jeżeli została powołana w testamencie);
  • wpisanie do rejestru fundacji rodzinnych w terminie 6 miesięcy od dnia sporządzenia aktu założycielskiego lub ogłoszenia testamentu (pod rygorem rozwiązania).

W zależności od woli fundatora przedmioty te mogą trafić pod zarząd opiekunów (rodziców). W przypadku niewyznaczenia zarządcy zarząd nad nimi sprawuje kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy.


Filip Nowaczyk

Zaufali nam:


4,3/5 - (liczba głosów: 3)