Adrianna Buszkiewicz
|
25 stycznia 2023
Spis treści

W dobie rozwoju nowych technologii i swobodnego dostępu do wszelkiego rodzaju informacji często zapominamy, że znajdowana i przetwarzana przez nas treść jest wytworem cudzej pracy i z tego tytułu podlega ochronie prawnej. Tymczasem autorzy, którzy padną ofiarą naruszenia swoich praw, zostali wyposażeni w szereg instrumentów pozwalających im dochodzić roszczeń z tego tytułu. W jaki sposób prawo chroni twórców i czego można domagać się przy naruszeniu praw autorskich? O tym właśnie poniżej.

Dlaczego ochrona praw autorskich jest ważna?

Prawo własności intelektualnej nazywane jest często prawami na dobrach niematerialnych i w rzeczywistości jest to doskonałe określenie tego, czym w swojej naturze owa własność intelektualna jest. Mówiąc własność intelektualna mamy bowiem na myśli dobro, które nie ma swojej materialnej postaci – nie możemy go dotknąć, policzyć ani zobaczyć. Jest w tym, co wytworzył ludzki intelekt – w sposób oryginalny, nowatorski i kreatywny. Własnością intelektualną będzie każdy nienaśladowczy przejaw działalności twórczej człowieka: dzieło literackie, utwór muzyczny, rzeźba, artykuł, program komputerowy czy projekt architektoniczny, a także wiele więcej. Prawo do własności intelektualnej przysługuje jego twórcy i z tego tytułu podlega ochronie prawnej.

Kategoryzując własność intelektualną przez pryzmat jej cech charakterystycznych, ustawodawca dokonał podziału własności intelektualnej na dwie główne grupy: prawa autorskie i prawa pokrewne oraz prawa własności przemysłowej. W ślad za tym przyjęto dwie ustawy skupiające się na tych poszczególnych kategoriach:

– Ustawę z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych;

– Ustawę z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej.

Prawa autorskie powstają w momencie, w którym powstaje utwór. Nie ma konieczności ich rejestracji czy zgłoszenia do jakiejkolwiek ewidencji. Z tego powodu łatwo mogą ulegać naruszeniom przez osoby trzecie, które działając z mniejszą, lub większą świadomością mogą podawać się za autora dzieła, czy w sposób nieuprawniony je kopiować. Sytuacja, w której osoba obca, będąc nieuprawnioną, korzysta z efektów naszej pracy, stanowi zawsze działanie niepożądane i potencjalnie szkodliwe. Tymczasem to autorowi dzieła – posiadaczowi prawa autorskiego – przysługuje szereg uprawnień związanych z wykorzystywaniem utworu: oznaczenie utworu swoim nazwiskiem, możliwość decydowania o nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego udostępnianiu, a także sprawowanie kontroli nad jego wykorzystywaniem. Ponadto, z prawem autorskim związane są również prawa majątkowe. Autorowi dzieła przysługuje z mocy prawa wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Działania prewencyjne w zakresie ochrony praw autorskich

W kwestii ochrony praw własności przemysłowej najpewniejszym i najkorzystniejszym rozwiązaniem jest ich zarejestrowanie. Tymczasem w przypadku praw autorskich sytuacja nie jest tak klarowna – dzieje się tak przez wzgląd na fakt, że prawa autorskie nie podlegają rejestracji. Tym samym trudniej jest udowodnić, że przysługują jednej, konkretnej osobie lub grupie osób. Dlatego właśnie – chociaż prawo autorskie powstaje z mocy prawa – niektórzy poszukują możliwości pośredniego zabezpieczenia się na okoliczność sporu.

Pierwszym z rozwiązań jest wizyta u notariusza celem zastrzeżenia praw autorskich. Zastrzeżenie to polega na złożeniu oświadczenia w obecności rejenta w przedmiocie bycia autorem danego dzieła. Skutkiem przyjęcia takiego aktu jest posiadanie dokumentu z datą pewną. Ponadto, warto zapoznać się z rozwiązaniem proponowanym od 2020 roku przez WIPO – WIPO Proof. Aplikacja pozwala “nałożyć” na wygenerowany plik kod tzw. digital fingerprint, który wskazuje na datę wytworzenia dzieła, a jego rejestracja pozwala na przechowanie tej informacji przez WIPO na okres 5 lat. Podobnie jak wizyta u notariusza, daje więc dowód na datę wytworzenia dzieła przez daną osobę.

Czego mogę oczekiwać od naruszającego moje prawa autorskie?

Sytuacja, w której osoba trzecia posłuży się naszym utworem jak swoim, zawsze generuje dużo negatywnych emocji i prowadzi do wystąpienia konsekwencji niepożądanych przez prawowitego twórcę. Autor może doświadczyć nie tylko utraty reputacji, ale także straty finansowej, wizerunkowej i emocjonalnej. W związku z tym nie należy pozostawiać żadnego przypadku naruszenia bez odpowiedniej reakcji. Jeżeli tylko poweźmiemy informację w przedmiocie nieuprawnionego wykorzystania przedmiotu naszej pracy, powinniśmy podjąć zdecydowane kroki. Co należy zrobić i czego można oczekiwać, zgodnie z przepisami Prawa autorskiego?

W szczególności powinniśmy pamiętać, że zgodnie z art. 16 i 17 Prawa autorskiego, prawa autorskie dzielimy na majątkowe i osobiste. Osobiste, to wszystkie uprawnienia związane z osobą twórcy:

  • autorstwo utworu;

  • możliwość oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępnienia go anonimowo;

  • nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;

  • decydowanie o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;

  • nadzór nad sposobem korzystania z utworu.

Tymczasem prawa majątkowe będą odwoływały się do zarobkowego charakteru praw autorskich i obejmowały wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Z tego tytułu, ustawodawca wyodrębnił instrumenty prawa pozwalające na dochodzenie zarówno roszczeń dotyczących praw o charakterze osobistym jak i majątkowym.

Powództwo o ochronę autorskich praw osobistych

O kwestii dochodzenia roszczeń w zakresie osobistych praw autorskich stanowi art. 78 Prawa autorskiego. Zgodnie z jego brzmieniem, podstawowym roszczeniem przysługującym twórcy jest możliwość domagania się zaniechania naruszenia. Przepis ten znajduje zastosowanie także w okolicznościach, gdy do naruszenia jeszcze nie doszło, ale zaktualizowało się takie zagrożenie. Z tego względu mówi się, że roszczenie o zaniechanie działania ma także charakter prewencyjny. Ponadto, zgodnie z brzmieniem art. 78 Prawa autorskiego, twórca może domagać się od naruszającego także innych, uzupełniających świadczeń w postaci:

Usunięcia skutków działań

Twórca wnosząc powództwo obejmujące także roszczenie o usunięcie skutków swoich działań nie ma obowiązku wykazywania, że do naruszenia doszło w sposób zawiniony. A zatem w każdym przypadku, w którym jego prawa zostaną naruszone – umyślnie czy też bez udziału świadomości naruszającego- ma on prawo wezwać go do zaniechania naruszenia a następnie domagać się usunięcia jego skutków. W jaki sposób naruszający powinien tego dokonać? Co do zasady w każdy sposób który będzie właściwy przez pryzmat zakresu i charakteru naruszenia. Jednym z przykładów jest podanie wyroku sądu wydanego w sprawie danego naruszenia, do wiadomości publicznej lub zniszczenie egzemplarzy dzieła będących wynikiem naruszenia. Innym z kolei sposobem jest forma, o której mowa w punkcie poniżej.

Złożenia oświadczenia o określonej treści

Oświadczenie, do którego złożenia zobowiązany zostanie naruszający, zwykle przybiera formę anonsu umieszczonego w prasie lub innych formach przekazu. Warto jednak wskazać, że głoszenie nie zawsze musi przybrać formę ogłoszenia publicznego – może zostać złożone tylko określonej grupie adresatów. O jego formie i treści , a także dacie, w której powinno zostać opublikowane, decyduje sąd.

Zadośćuczynienia za krzywdę

Domaganie się zadośćuczynienia za krzywdę jest roszczeniem o charakterze majątkowym. Aby móc wystąpić z nim na drogę sądową, powód musi być w stanie wykazać, że zaistniało kilka podstawowych przesłanek. Po pierwsze – wystąpiła krzywda, a więc pewna strata po stronie powoda. Po drugie – powód musi być w stanie wykazać, że powstała szkoda jest naturalnym następstwem owego naruszenia, a więc wykazać związek przyczynowo – skutkowy. I wreszcie po trzecie, powód musi być w stanie wykazać zawinienie po stronie sprawcy. Pod tym pojęciem “winy” będziemy rozumieli zarówno świadome działanie sprawcy, jak i nieumyślne formy działania w postaci lekkomyślności czy niedbalstwa.

Środek w postaci zadośćuczynienia ma charakter kompensacyjny, a jego celem jest wyrównanie strat, jakie poniósł twórca w wyniku naruszenia. Jednak o tym, czy odszkodowanie będzie należało się autorowi – a jeżeli tak, w jakiej wysokości – decyduje sąd. Ustawodawca nie wskazuje bowiem obiektywnych przesłanek po wystąpieniu których pokrzywdzonemu zawsze będzie przysługiwało zadośćuczynienie. Ocena sprawy będzie zależała w każdym przypadku indywidualnie od decyzji sądu.

Zapłaty na wybrany cel społeczny

Obok możliwości zapłaty odszkodowania na rzecz pokrzywdzonego, ustawodawca przewiduje możliwość nałożenia na naruszającego obowiązku zapłaty określonej sumy pieniężnej na wybrany cel społeczny. Podobnie jak w przypadku zadośćuczynienia, wpłata na wybrany cel społeczny ma formę roszczenia majątkowego. Możliwość zasądzenia sumy pieniężnej na cel społeczny powstaje tylko w razie zawinionego naruszenia dóbr osobistych twórcy.

Powództwo o ochronę autorskich praw majątkowych

W przypadku naruszenia autorskich praw majątkowych, twórcy przysługują podobne uprawnienia jak w przypadku naruszenia w zakresie autorskich praw osobistych, tj.: roszczenie o zaniechanie naruszenia oraz roszczenie o usunięcie skutków naruszenia. W zakresie roszczeń o charakterze majątkowym, ustawodawca w art. 79 Prawa autorskiego wskazuje, że twórca może wystąpić z powództwem w zakresie następujących świadczeń:

Naprawienia wyrządzonej szkody

Art. 79 Prawa autorskiego zawiera normę zgodnie z którą, poszkodowanemu twórcy przysługuje roszczenie o naprawienie szkody. Podobnie jak w przypadku zadośćuczynienia za krzywdę, muszą wystąpić trzy przesłanki warunkujące możliwość wystąpienia z tym powództwem tj. szkoda (uszczerbek na majątku twórcy), związek przyczynowo – skutkowy między szkodą a naruszeniem, oraz wina po stronie sprawcy. Ponadto, art. 79 ustawy stanowi także, że naprawienie szkody może odbyć się w dwojaki sposób:

  • na zasadach ogólnych, czyli zgodnie z art. 415 kodeksu cywilnego (kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia),

  • poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu. Należy mieć jednak na uwadze, iż Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności tego przepisu z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2 Konstytucji RP ( wyrok TK z 23.06.2015 r., SK 32/14).

Wydania uzyskanych korzyści

Twórcy, którego dzieło zostało wykorzystane z pogwałceniem jego praw, przysługuje również roszczenie o wydanie uzyskanych korzyści. Roszczenie to jest już od dłuższego czasu przedmiotem sporu w doktrynie. Prawnicy spierają się o zakres tego roszczenia i jego istnieniem w stosunku do normy dotyczącej bezpodstawnego wzbogacenia się twórcy. Na gruncie tych dyskusji wyróżnić można trzy pojawiające się koncepcje w zakresie możliwości spełnienia tego roszczenia:

  • odniesienie wysokości “uzyskanych korzyści” do niezapłaconego wynagrodzenia autora,

  • uzyskane korzyści rozumiane jako całość zysku naruszającego,

  • uzyskane korzyści rozumiane jako część zysku stanowiącą sumę pośrednią między wynagrodzeniem a całym zyskiem.

Ponadto, podobnie jak w przypadku autorskich praw osobistych, twórca może domagać się jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia o odpowiedniej treści i formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd. Sąd może także nakazać osobie, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, na jej wniosek i za zgodą uprawnionego, w przypadku gdy naruszenie jest niezawinione, zapłatę stosownej sumy pieniężnej na rzecz uprawnionego, jeżeli zaniechanie naruszania lub usunięcie skutków naruszenia byłoby dla osoby naruszającej niewspółmiernie dotkliwe.

Odpowiedzialność karna naruszającego

Ustawa Prawo autorskie przewiduje także możliwość pociągnięcia naruszającego do odpowiedzialności karnej, przy czym odpowiedzialność cywilna i karna nie wykluczają się wzajemnie.

W zakresie naruszenia praw autorskich, czynem zabronionym będzie w szczególności tzw. plagiat, a więc przywłaszczenie sobie cudzego autorstwa utworu. Taki czyn podlega karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. Podobnie w przypadku, gdy ktoś publikuje utwór bez podania imienia i nazwiska jego autora. Wówczas podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Odpowiedzialności karnej podlegają także czyny polegające na:

– rozpowszechnianiu utworu bez pozwolenia,

– nielegalnym utrwalaniu oraz zwielokrotnianiu przedmiotów praw autorskich i praw pokrewnych,

– paserstwie w zakresie praw autorskich i praw pokrewnych,

– tworzeniu urządzeń do niedozwolonym usuwaniu lub obchodzeniu zabezpieczeń technicznych,

– uniemożliwianie lub utrudnianie wykonywania prawa do kontroli korzystania z utworu.

Wnioski

W polskim ustawodawstwie prawa autorskie nie są rejestrowane ani w żaden sposób ewidencjonowane. Stwarza to szerokie pole do nadużyć i naruszeń w tym zakresie. Dlatego właśnie tak ważne jest, aby twórcy wiedzieli, z jakich narzędzi mogą korzystać, aby móc bronić się przed kradzieżą ich własności intelektualnej.

Adrianna Buszkiewicz

Aplikant Radcowski

Naruszenie praw autorskich – najczęstsze pytania

Prawa autorskie przysługują twórcy przez 70 lat od jego śmierci. Po śmierci są dziedziczone przez jego spadkobierców lub mogą być przedmiotem zapisu windykacyjnego.

Tak, każdy z nas może korzystać z utworu na własny dozwolony użytek, lub na zasadzie prawa cytatu (tj. korzystając z fragmentu dzieła i oznaczając jego autora).

Nie, w Polsce nie jest to potrzebne. Jak zostało wskazane w artykule, polskie ustawodawstwo przewiduje, że prawa autorskie powstają wraz z utworem. Można to zrobić, ale nie warunkuje to ochrony utworu.


Adrianna Pielaszek

Zaufali nam:


5/5 - (liczba głosów: 2)